De term antioxidant duikt op verpakkingen, in reclameteksten en in wetenschappelijke tijdschriften op — en wordt daarin lang niet altijd op dezelfde manier gebruikt. Chemisch gezien zijn antioxidanten moleculen die andere moleculen beschermen tegen oxidatie door vrije radicalen af te vangen. Vrije radicalen zijn verbindingen met een ongepaard elektron, die bij de stofwisseling tijdens energiewinning ontstaan, maar ook door uv-straling, roken of ontstekingsprocessen. Een antioxidant staat een elektron af en stabiliseert zo het radicaal, zonder zelf agressief te worden.
Het idee dat meer antioxidanten automatisch beter zijn, is de afgelopen twintig jaar sterk bijgesteld. Hagymási en collega's vatten in Orvosi hetilap 2015 de stand van zaken als volgt samen: na aanvankelijke successen lieten grote interventiestudies zoals CARET en ATBC ongewenste effecten zien van hooggedoseerde antioxidanten, waaronder ook pro-oxidatieve werkingen. Meta-analyses konden het nut van antioxidant-suppletie bij primaire en secundaire preventie niet bevestigen. De auteurs bespreken waarom gecombineerde antioxidanten in fysiologische hoeveelheden beter scoren dan geïsoleerde hoge doses van afzonderlijke stoffen.
Een interessante invalshoek biedt het werk van Mézes en Erdélyi in Orvosi hetilap 2018. Zij richten zich op het antioxidatieve effect van vezels — een aspect dat lange tijd nauwelijks aandacht kreeg. Aan de polysacharidecomplexen van plantaardige celwanden zijn polyfenolen gebonden die pas in de darm vrijkomen en daar als antioxidant werken. Daarnaast beschrijven de auteurs calciumfructoboraat uit plantaardige celwanden, waarbij niet een polyfenol maar boor de antioxidatieve activiteit draagt. Genoemd worden onder meer granen, kool, druivenpitten, koffiebonen en guave als voedingsmiddelen met een hoog gehalte aan antioxidatieve vezels.
Een derde, zeer specifiek toepassingsgebied komt naar voren in het werk van Przekwas et al. in Annals of Clinical Microbiology and Antimicrobials 2022. Onderzocht werd hoe ascorbinezuur (vitamine C) en rutosine — beide stoffen met antioxidatieve eigenschappen — in combinatie met fluorchinolon-antibiotica de biofilmvorming van Proteus mirabilis beïnvloeden. De achtergrond: resistentie tegen fluorchinolonen neemt toe, en de combinatie met andere stoffen zou klinisch interessant kunnen zijn. Antioxidanten worden hier dus niet als voedingssupplement besproken, maar als mogelijke bouwsteen van antimicrobiële strategieën.
Wat je uit deze drie studies meeneemt: antioxidant is een verzamelbegrip voor zeer uiteenlopende moleculen — vitaminen zoals C en E, polyfenolen uit groenten en fruit, carotenoïden, flavonoïden zoals rutosine, maar ook sporenelementen zoals boor in gebonden vorm. Hun werking in het lichaam hangt af van de concentratie, de chemische omgeving en de wisselwerking met andere stoffen. In een cel kan hetzelfde molecuul, afhankelijk van de situatie, als antioxidant of als pro-oxidant optreden. Daarom volstaat de zin ”rijk aan antioxidanten” nauwelijks als kwaliteitskenmerk.
In de voedingspraktijk betekent dit: antioxidanten komen het betrouwbaarst via volwaardige voedingsmiddelen het lichaam binnen. Bessen, donkere bladgroenten, kruiden, specerijen, noten, volkorenproducten, cacao, groene en zwarte thee, koffie en hoogwaardige plantaardige oliën leveren elk verschillende verbindingen. Wie over de dag verspreid vijf verschillende kleurrijke plantaardige voedingsmiddelen eet, neemt tientallen van deze verbindingen tegelijk op — elk in kleine hoeveelheid, maar in natuurlijk verband met vezels, enzymen en cofactoren.
Een kleine rekensom ter illustratie: een theelepel gedroogde kruiden of specerijen weegt ongeveer 2 gram. Zelfs als een specerij tot de polyfenolrijkste voedingsmiddelen behoort, levert die theelepel doorgaans minder dan 100 milligram polyfenolen. Ter vergelijking: een portie bessen van 150 gram zit vaak in de orde van enkele honderden milligrammen. Niet het ene 'superfood' maakt het verschil, maar de optelsom over de dag en de week.
Eerlijk moet je ook zijn over de beperkingen. Onderzoek toont tot nu toe niet aan dat geïsoleerde antioxidanten in capsulevorm ziekten voorkomen of genezen. De aangehaalde meta-analyses komen tot het tegenovergestelde resultaat. Bovendien beschikt het lichaam over een eigen antioxidatief systeem van enzymen zoals superoxidedismutase, katalase en glutathionperoxidase, dat via selen, zink, mangaan en koper als cofactoren wordt aangestuurd. Een goede voorziening met deze sporenelementen is voor de lichaamseigen antioxidatieve afweer vaak belangrijker dan welke capsule dan ook.
