Wie een handvol bosbessen eet, een stuk pure chocolade afbreekt of groene thee zet, neemt elke keer een mengsel van flavonoïden op. Het gaat om een grote groep secundaire plantaardige stoffen met meer dan 6.000 bekende afzonderlijke verbindingen, die voorkomen in bloemen, vruchten, bladeren en schors van veel planten. Hun naam is ontleend aan het Latijnse woord flavus voor geel — veel van deze verbindingen zijn gele kleurpigmenten, andere geven bessen hun blauwviolette tint of citrusvruchten hun bitteraroma.
Chemisch gezien behoren flavonoïden tot de polyfenolen. Ze hebben een kenmerkend basisskelet van twee aromatische ringen die via een zuurstofbrug met elkaar zijn verbonden. Uit dit basisskelet ontstaan de subgroepen die in het dagelijks leven het meest voorkomen: flavonen (zoals apigenine uit peterselie), flavonolen (quercetine uit uien en appel), flavanonen (hesperidine en diosmine uit citrusvruchten), flavanolen (catechinen uit groene thee en cacao), anthocyanen (de rode en blauwe pigmenten in bessen) en isoflavonen uit sojabonen. De verzamelnaam bioflavonoïden wordt vaak als synoniem gebruikt, maar verwijst doorgaans specifiek naar de subgroepen uit citrusvruchten.
Een gemiddeld Europees gemengd dieet levert naar schatting tussen de 150 en 600 milligram flavonoïden per dag — de exacte hoeveelheid hangt sterk af van of thee, wijn, bessen of uien op het menu staan. Een grote kop zwarte thee levert al 150 tot 200 milligram, een middelgrote rode ui bevat ongeveer 50 milligram quercetine. Wie dagelijks twee koppen thee drinkt en een appel eet, komt daarmee alleen al op enkele honderden milligram.
Voor medisch gebruik wordt een bijzondere bereiding onderzocht: de gemicroniseerde, gezuiverde flavonoïdenfractie, kortweg MPFF. Deze bestaat voor ongeveer 90 procent uit diosmine en voor 10 procent uit andere flavonoïden zoals hesperidine, en wordt in sommige landen als geneesmiddel ingezet, vooral bij veneuze klachten en in het hemorroïdale gebied. Medkova et al. publiceerden in 2024 in Diseases of the Colon and Rectum een open, gerandomiseerde gecontroleerde studie naar het gebruik van MPFF na een hemorroïdectomie. Onderzocht werden veelvoorkomende vroege postoperatieve complicaties, waaronder trombose en oedeem van de zogenoemde mucocutane bruggen. Deze studie is een farmacologisch bijzonder geval — ze zegt niets over wat een appel of een kop thee in het lichaam teweegbrengt.
Dat is een punt dat vaak over het hoofd wordt gezien: het overgrote deel van de reclameclaims over flavonoïden is afkomstig uit cel- en dierproeven of uit observationele studies. In de petrischaal vertonen veel van deze moleculen een uitgesproken antioxiderende activiteit, omdat ze elektronen kunnen afstaan en vrije radicalen kunnen neutraliseren. In het menselijk lichaam is de situatie gecompliceerder, want de biologische beschikbaarheid is doorgaans laag. Van een opgenomen hoeveelheid quercetine bereikt — afhankelijk van de bron en bereidingswijze — slechts een klein percentage onveranderd het bloed; de rest wordt door darmbacteriën omgezet of uitgescheiden. Wat het lichaam daadwerkelijk opneemt, zijn vaak afbraakproducten, waarvan de werking kan afwijken van die van de oorspronkelijke stof.
In de EU bestaat om die reden geen goedgekeurde gezondheidsclaim voor flavonoïden als voedingsstof. De Europese Autoriteit voor voedselveiligheid heeft betreffende aanvragen voor quercetine, rutine en andere afzonderlijke stoffen tot nu toe afgewezen, omdat de ingediende studies onvoldoende waren om een causaal verband aan te tonen tussen inname en een gezondheidseffect. Dat betekent niet dat flavonoïden betekenisloos zijn — het betekent dat het bewijs naar de strenge criteria van de EFSA onvoldoende is.
In de keuken zijn flavonoïden relatief hittestabiel, maar wel wateroplosbaar. Wie uien lang in veel water kookt, verliest een deel van de quercetine in het kookwater. Ook licht en langdurige opslag verminderen het gehalte. Bessen invriezen bewaart anthocyanen beter dan dagenlange koeling in de koelkast. Een eenvoudig uitgangspunt: kleurrijke plantaardige voeding, zo min mogelijk bewerkt, is de meest betrouwbare bron van flavonoïden — en beduidend zinvoller dan geïsoleerde preparaten, waarvan de meerwaarde voor gezonde mensen onduidelijk blijft.
