Een plantenextract is geen heel kruid en geen poeder van gedroogde bladeren. Het is een concentraat waarbij gericht bepaalde ingrediënten uit een plantendeel worden losgemaakt – de rest van de plant blijft achter. Precies dat onderscheidt een extract van een eenvoudig maalproduct.
Het proces zelf heet extractie. Je neemt een uitgangsmateriaal, bijvoorbeeld wortels, bladeren, schors, bloemen of vruchten, en behandelt dat met een oplosmiddel. Welk oplosmiddel wordt gebruikt, hangt af van welke stofgroep je uit de plant wilt halen. Water trekt wateroplosbare bestanddelen eruit, bijvoorbeeld bepaalde polysachariden of looistoffen. Alcohol of alcohol-watermengels lossen daarnaast veel secundaire plantaardige stoffen op, zoals flavonoïden of alkaloïden. Vetoplosbare stoffen – carotenoïden, etherische oliën, bepaalde terpenen – zijn te winnen met olie of met superkritisch CO2. Na de extractie wordt het oplosmiddel grotendeels verwijderd. Wat overblijft is een vloeibaar, pasteus of gedroogd concentraat.
Belangrijn daarbij is de verhouding tussen de gebruikte plant en het eindproduct, de zogenoemde drug-extractverhouding (DEV). Een DEV van 10:1 betekent: uit tien kilogram uitgangsmateriaal ontstaat één kilogram extract. Bij een 4:1-extract zijn dat vier kilogram ruwplant voor één kilogram eindproduct. Puur rekenkundig zit er in een capsule met 500 mg van een 10:1-extract de oplosbare bestanddelen van 5 gram plantenmateriaal. Of daarmee ook de 10-voudige werking wordt bereikt, is een andere vraag – een extract bevat alleen wat het betreffende oplosmiddel uit de plant heeft gehaald, niet alle ingrediënten van de uitgangsdroge.
Een tweede begrip dat op veel etiketten staat, is gestandaardiseerd. Een gestandaardiseerd extract is zo afgesteld dat een bepaalde leidstof in een vastgestelde hoeveelheid aanwezig is, bijvoorbeeld gestandaardiseerd op 95% curcuminoïden of 20% withanosiden. Het voordeel: van batch tot batch ligt het gehalte in een nauw bereik, in plaats van sterk te schommelen tussen twee oogsten. Het nadeel: er wordt alleen gestandaardiseerd op één of enkele markers. Andere plantaardige stoffen kunnen in wisselende hoeveelheden aanwezig zijn zonder dat dit vermeld wordt.
Daartegen staat het vollespectrum- of totaalextract. Hierbij probeert men het natuurlijke stofmengsel van de plant zo volledig mogelijk over te brengen, zonder op één enkele marker hoog te concentreren. Beide concepten hebben hun bestaansrecht; ze beantwoorden alleen verschillende vragen.
De extractiemethoden lopen uiteen van de klassieke maceratie – plant wordt dagenlang in alcohol gelegd – tot moderne methoden zoals CO2-hogedrukextractie, ultrasoonextractie of percolatie. CO2 onder druk gedraagt zich vloeistofachtig, verdampt na het proces zonder residuen en werkt bij lage temperaturen. Dat spaart hittegevoelige stoffen. Water-alcoholextracten zijn daarentegen goedkoop, goed onderzocht en voor veel plantengroepen gangbaar.
Wie extracten met poeders vergelijkt, moet op drie gegevens letten: de DEV, het oplosmiddel en, indien aanwezig, het gehalte van de leidstof in procenten. Een poeder van de hele gedroogde plant bevat vezels, celstructuren en water die in het extract ontbreken. Omgekeerd levert een extract een aanzienlijk hogere concentratie van de opgeloste werkzame stofgroep per gram. Beide zijn verschillende productvormen, niet beter of slechter dan elkaar.
Nuchter bekeken is een extract een verwerkingsstap. Op zichzelf zegt het nog niets over kwaliteit, herkomst of biologische effecten. Die hangen af van het uitgangsmateriaal, de teelt, het procédé en de verdere verwerking. Een zorgvuldig bereide 4:1-waterextract uit gecontroleerde teelt kan zinvoller zijn dan een hooggeconcentreerd 50:1-extract uit onduidelijke bron. Het getal alleen is geen keurmerk.
