In de menselijke darm leven zo'n 10 tot 100 biljoen micro-organismen — meer cellen dan het lichaam zelf telt. Twee begrippen duiken in dit verband steeds op: probiotica en prebiotica. Ze klinken vergelijkbaar, maar betekenen heel verschillende dingen.
Probiotica zijn levende bacteriën die via de voeding worden ingenomen — doorgaans stammen van de geslachten Lactobacillus, Bifidobacterium, en soms ook Streptococcus of Propionibacterium. Prebiotica zijn het tegenovergestelde: onverteerbare vezels zoals inuline, fructo- of galactooligosachariden die in de dunne darm niet worden afgebroken en pas in de dikke darm als voeding dienen voor de daar aanwezige bacteriën. Wanneer beide in één product worden gecombineerd, spreekt men van synbiotica. Gefermenteerde voedingsmiddelen — zuurkool, kefir, kimchi, yoghurt — bevatten van nature levende cultures en gelden daarom als natuurlijke bron.
Het klinisch onderzoek naar deze stoffen is de afgelopen jaren sterk gegroeid, al betreft het meestal specifieke toepassingsgebieden. Een systematische review van Martinez Güvara et al. in Nutrients 2024 analyseerde gerandomiseerde studies bij vrouwen met het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS). Onderzocht werd of suppletie gedurende minimaal acht weken insulineresistentie en hormonale parameters beïnvloedt. De auteurs combineerden gegevens uit meerdere trials die allemaal de Rotterdam-criteria voor de diagnose hanteerden. Een tweede grote onderzoekslijn richt zich op de zogenoemde darm-hersenverbinding. Zagórska et al. beschreven in Beneficial Microbes 2020 de bidirectionele communicatie tussen de darmflora en het centrale zenuwstelsel en introduceerden daarbij de term 'psychobiotica'. Ribera et al. werkten in Neuroscience and Biobehavioral Reviews 2024 systematisch en analyseerden 47 artikelen uit 42 studies naar psychiatrische diagnoses volgens DSM/ICD. De uitkomst: de meeste onderzoeken betroffen een ernstige depressie (19 studies), gevolgd door schizofrenie (11), bipolaire stoornis (5), anorexia (4), ADHD (3) en telkens één studie naar het syndroom van Tourette, slapeloosheid, PTSS en een gegeneraliseerde angststoornis. Buiten de ernstige depressie is de bewijskracht volgens de auteurs 'onvoldoende opgehelderd'.
Een derde onderzoeksgebied is de zwangerschap. Sheyholislami en Connor onderzochten in een systematisch overzicht in Nutrients 2021 of probiotica en prebiotica tijdens de zwangerschap en borstvoeding ongewenste effecten bij moeder of kind veroorzaken. Martín-Peláez et al. richtten zich in Nutrients 2022 op kinderen geboren via keizersnede — de darmflora van deze pasgeborenen verschilt aantoonbaar van die van vaginaal geboren kinderen. Twaalf studies voldeden aan de inclusiecriteria; de gebruikte doses varieerden van 2 × 10⁶ tot 9 × 10¹¹ kolonievormende eenheden (KVE) per dag. Dat is een spreiding van vijf grootteordes — concreet: de hoogste dosis in deze studies bevatte 450.000 keer meer bacteriën dan de laagste.
Dat wijst op een fundamenteel probleem in het probioticaonderzoek: 'hét' probioticum bestaat niet. Elke studie gebruikt andere stammen, andere combinaties, andere KVE-aantallen en andere studieduren. Wat voor een Lactobacillus-rhamnosus-stam is aangetoond, geldt niet automatisch voor Bifidobacterium longum — en zeker niet van een klinische populatie (zoals PCOS-patiënten) naar gezonde volwassenen.
Wat het onderzoek niet aantoont: dat gezonde mensen zonder concrete klachten baat hebben bij dagelijkse inname van probiotica. De genoemde systematische reviews betreffen zonder uitzondering gedefinieerde patiëntengroepen of specifieke levensfasen zoals zwangerschap en bevalling. Voor de algemene 'boost van het immuunsysteem' waarmee preparaten graag worden aangeprezen, bestaat binnen de EU ook vanuit regelgevend oogpunt geen toegestane gezondheidsclaim.
Praktisch betekent dit: wie prebiotische vezels via de voeding wil binnenkrijgen, vindt ze in cichorei, aardpeer, schorseneer, uien, knoflook, prei, onrijpe bananen en havermout. De Deutsche Gesellschaft für Ernährung adviseert een dagelijkse vezelinname van minimaal 30 gram — een waarde die het grootste deel van de bevolking niet haalt. Gefermenteerde voedingsmiddelen leveren tegelijkertijd levende cultures en vezels uit het uitgangsproduct.
