Een extract van valeriaanwortel kan van batch tot batch sterk variëren. Bodem, oogsttijdstip, droging en oplosmiddel bepalen hoeveel van de werkelijke werkzame stof uiteindelijk in het flesje of de capsule terechtkomt. Precies daar komt het gestandaardiseerde extract om de hoek kijken: de fabrikant garandeert dat een bepaalde markerstof in een vaste concentratie aanwezig is — ongeacht of de plant uit een droog of nat seizoen afkomstig is.
Het principe werkt als volgt: uit het gedroogde plantenmateriaal wordt met water, alcohol of een alcohol-watermengsel een ruw extract gewonnen. Dit ruwe extract wordt geanalyseerd, doorgaans via HPLC (hogeprestatievloeistofchromatografie). Blijkt uit de analyse dat de markerstof te laag is, dan wordt aangevuld. Is de concentratie te hoog, dan wordt bijgemengd. Het resultaat is een extract met een vastgelegde procentuele waarde, bijvoorbeeld 'gestandaardiseerd op 5% withanoliden' of 'gestandaardiseerd op 3% rosavinen'.
Het verschil met een klassiek droogextract is het beste aan een rekenvoorbeeld te zien. Neem een capsule met 300 mg ashwagandha-extract, gestandaardiseerd op 5% withanoliden: dat levert 15 mg withanoliden per capsule op. Bij een niet-gestandaardiseerd poeder van dezelfde wortel kan het withanolidegehalte variëren tussen 0,1% en meer dan 3% — dezelfde hoeveelheid capsule kan dus tussen 0,3 mg en 9 mg werkzame stof bevatten. Een factor van 30. Voor de reproduceerbaarheid van een studie is dat beslissend.
Daarom werken vrijwel alle klinische onderzoeken met gestandaardiseerde extracten. Darbinyan et al. testten in Phytomedicine 2000 een Rhodiola rosea-extract met de aanduiding SHR-5 bij 56 jonge artsen tijdens nachtdiensten. Het extract werd in een lage dosis twee weken lang gegeven, vergeleken met placebo in een cross-overopzet. De auteurs rapporteerden veranderingen in een zogenoemde vermoeidheidsindex die concentratie, kortetermijngeheugen en rekenvaardigheden samenvatte. Zonder de standaardisatie op SHR-5 zou het resultaat niet herhaalbaar zijn geweest — elke nieuwe studie zou met een ander extract van start gaan.
Op vergelijkbare wijze gingen Chandra Shekhar et al. te werk in Advances in Therapy 2024. Zij onderzochten een gestandaardiseerd valeriaanextract (Valeriana officinalis) in een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde studie bij personen met slaapproblemen. Ook hier was standaardisatie een voorwaarde om überhaupt uitspraken te kunnen doen over het onderzochte extract.
Een ander voorbeeld bieden Briskey et al. in Nutrients 2022. Zij onderzochten een gestandaardiseerd extract van de Siciliaanse bloedsinaasappel 'Moro', ingesteld op anthocyanen — met name cyanidinë-3-glucoside. Gedurende zes maanden kregen volwassenen met overgewicht tussen 20 en 65 jaar ofwel het extract ofwel placebo. Beoordeeld werden lichaamsgewicht en lichaamssamenstelling. Aan het einde toonde de extractgroep een verandering in lichaamsgewicht van 4,2% tegenover 2,2% in de placebogroep (p = 0,015). Voor de heupomtrek bedroeg het verschil 3,4 cm versus 2,0 cm.
Pattojoshi et al. onderzochten op hun beurt in Stress 2026 een onder de naam Ashwagen® vermarkt, gestandaardiseerd Withania somnifera-extract. Gedurende 60 dagen kregen 60 patiënten met stress, angst en hoge bloeddruk ofwel 300 mg van het extract ofwel placebo. Ook hier stond de exacte definitie van het extract centraal — zonder die definitie had de studie geen verband kunnen leggen met een concreet product.
Belangrijk is de eerlijke grens: standaardisatie geeft aan dat een bepaalde markerstof in een vastgelegde hoeveelheid aanwezig is. Het zegt niets over de vraag of die markerstof ook de enige of belangrijkste werkzame bestanddeel van de plant is. Bij valeriaan golden lange tijd de valepotriaten als doorslaggevend, daarna de valeriaanzuren — tegenwoordig vermoedt het onderzoek een samenspel van meerdere stoffen. Een op valeriaanzuur ingesteld extract is dus niet automatisch 'beter' dan een volledig uitttreksel, het is alleen beter vergelijkbaar.
Ook niet inbegrepen in de standaardisatie: een uitspraak over pesticiden, zware metalen of microbiologische belasting. Dat zijn afzonderlijke tests die naast de werkzame-stofanalyse worden uitgevoerd. Wie een gestandaardiseerd extract koopt, doet er goed aan naar beide te vragen: naar het gegarandeerde gehalte aan werkzame stoffen én naar de zuiverheidsanalyses.
In Nederland, Duitsland en de rest van de EU zijn gestandaardiseerde plantenextracten te vinden in zowel voedingssupplementen als in geregistreerde kruidengeneesmiddelen. De geneesmiddelenvariant wordt bovendien getoetst aan de eisen van de Europese Farmacopee, waar standaardisatie verplicht is. Bij voedingssupplementen is het vrijwillig — wat mede verklaart waarom de vermelding op het etiket zo sterk kan verschillen.
