Vochtige weilanden, sloten, beekoevers — daar gedijt Valeriana officinalis. De plant kan tot twee meter hoog worden, draagt in de zomer blekeroze tot witte bloemschermen en ruikt in verse toestand nauwelijks opvallend. Pas bij het drogen van de wortel ontstaat de karakteristieke, voor velen wennige geur die katten magisch aantrekt — vandaar de volksnaam kattenkruid.
Medisch wordt uitsluitend het ondergrondse deel gebruikt: wortelstok en wortels. De oogst vindt doorgaans plaats in het tweede groeijaar, in de herfst, wanneer de concentratie werkzame stoffen het hoogst is. Voor de teelt zijn diep bewortelbare, vochtige gronden geschikt; industrieel wordt valeriaan tegenwoordig verbouwd in Duitsland, Polen, België en Oost-Europa. Afhankelijk van het ras levert één plant ongeveer 300 tot 600 gram verse wortel, wat na droging zo’n 100 tot 200 gram gedroogde drug oplevert.
De wortel bevat een complex mengsel van etherische oliën, sesquiterpenzuren (met name valeriaanzuur) en valepotriaten. Welk van deze bestanddelen hoofdverantwoordelijk is voor de waargenomen effecten, is tot op heden niet definitief vastgesteld — wat ook de vergelijkbaarheid van studies bemoeilijkt, omdat preparaten onderling sterk verschillen in standaardisatie.
Precies dit probleem beschreven Bent en collega’s in 2006 in het American Journal of Medicine: in hun meta-analyse analyseerden zij 16 gerandomiseerde, placebogecontroleerde studies met in totaal 1.093 deelnemers. Bij de dichotome beoordeling (slaap verbeterd ja/nee) over zes studies bleek het relatieve risico op verbeterde slaap 1,8 (95%-betrouwbaarheidsinterval 1,2–2,9). De auteurs wezen echter op twee beperkingen: methodologische tekortkomingen in veel afzonderlijke studies en aanwijzingen voor publicatiebias. Preparaten, doseringen en studieduur varieerden sterk.
Een aanzienlijk uitgebreider overzicht volgde in 2020 door Shinjyo et al. in het Journal of Evidence-Based Integrative Medicine. In totaal werden 60 studies met 6.894 deelnemers opgenomen; voor de meta-analyse naar subjectieve slaapkwaliteit waren 10 studies met 1.065 personen beschikbaar, voor angstsymptomen 8 studies met 535 personen. De auteurs schreven de inconsistente resultaten van oudere onderzoeken onder meer toe aan verschillen in bereiding — waterige extracten, ethanolische extracten en volledig poeder leveren geen identieke werkzame-stofprofielen op.
Uit 2024 stamt een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde studie van Chandra Shekhar et al., gepubliceerd in Advances in Therapy. Onderzocht werd een gestandaardiseerd wortelextract bij personen met slaapklachten. Het voordeel van dergelijke gestandaardiseerde preparaten: het gehalte aan leidsubstanties zoals valeriaanzuur is vastgelegd, waardoor resultaten tussen batches en studies beter vergelijkbaar zijn.
Wat het onderzoek open laat: valeriaan is geen snel werkend slaapmiddel in farmacologische zin. In veel studies werden effecten pas zichtbaar na twee tot vier weken aanhoudende inname. Directe vergelijkingen met receptplichtige slaapmiddelen zijn zeldzaam en beperkt in bewijskracht. Ook de optimale dosering is niet eenduidig vastgesteld — de in studies gebruikte hoeveelheden lopen uiteen van 300 tot meer dan 900 milligram droogextract per dag.
Een kleine rekensom ter verduidelijking: bij een traditionele infusie van gedroogde wortel komen 2 tot 3 gram drug overeen met een gebruikelijke kop thee. Wie in plaats daarvan een extract in capsulevorm gebruikt (doorgaans 400 mg), moet er rekening mee houden dat extracten 4:1 tot 7:1 geconcentreerd kunnen zijn — een 400 mg-capsule van een 5:1-extract komt dan neer op ongeveer 2 gram uitgangsmateriaal, ruwweg de waarde van een kop thee. Deze omrekening is echter slechts een benadering, omdat een infusie andere ingrediënten extraheert dan een ethanolisch extract.
Historisch gezien maakte valeriaan in Midden-Europa deel uit van de kloostereneeskunde, onder meer beschreven door Hildegard von Bingen. In combinatiepreparaten treft men hem vandaag de dag vaak aan met hop, melisse of passiebloem. Voor monotherapie met enkelvoudig extract geldt valeriaanwortel volgens het Europees Geneesmiddelenbureau als traditioneel plantaardig geneesmiddel — wat betekent: de toepassing is gebaseerd op langdurige ervaring, niet op werkzaamheidsbewijs via moderne toelatingsprocedures.
Werking
Een meta-analyse van Bent et al. (American Journal of Medicine, 2006) over 16 studies met 1.093 deelnemers liet een relatief risico op subjectief verbeterde slaap zien van 1,8 (95%-BI 1,2–2,9), waarbij de auteurs methodologische tekortkomingen en publicatiebias signaleerden. Shinjyo et al. analyseerden in 2020 in het Journal of Evidence-Based Integrative Medicine 60 studies met in totaal 6.894 personen en schreven de inconsistente resultaten van oudere onderzoeken toe aan verschillen in extractie en standaardisatie. Chandra Shekhar et al. onderzochten in 2024 in Advances in Therapy een gestandaardiseerd wortelextract in een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde studie bij personen met slaapklachten.
Dosering
In de geanalyseerde studies werden dagdoseringen gebruikt van 300 tot meer dan 900 milligram droogextract, meestal verdeeld over één tot twee doses ’s avonds. Traditionele infusies werken met 2 tot 3 gram gedroogde wortel per kop. Opvallend in meerdere onderzoeken: effecten traden vaak niet direct op, maar pas na twee tot vier weken regelmatige inname. De vergelijkbaarheid is beperkt, omdat extractverhoudingen (ongeveer 4:1 tot 7:1) en oplosmiddelen sterk variëren tussen preparaten.
Natuurlijke bronnen
Valeriaan groeit wild op vochtige weilanden, langs rivieroevers en in sloten door heel Europa en de gematigde zones van Azië. Voor medicinale doeleinden wordt de plant gericht geteeld.
Veelgestelde vragen
Hoe snel werkt valeriaan?
Anders dan synthetische slaapmiddelen werkt valeriaan niet meteen. In meerdere studies werden veranderingen in subjectieve slaapkwaliteit pas zichtbaar na twee tot vier weken regelmatige inname. Een eenmalige kop thee voor het slapengaan is eerder een ritueel dan een farmacologische interventie.
Waarom ruikt valeriaanwortel zo sterk?
De typische geur ontstaat pas bij het drogen, door enzymatische omzetting tot isovaleriaanzuur. Verse wortels ruiken beduidend milder. Katten vinden deze geur bijzonder aantrekkelijk, vandaar de naam kattenkruid.
Kan ik valeriaan overdag innemen?
Sommige preparaten worden ook aangeboden voor nerveuze onrust overdag. De in studies onderzochte toepassingen richten zich echter hoofdzakelijk op de avond. Bij een lagere enkelvoudige dosis melden gebruikers minder vaak overmatige slaperigheid overdag dan bij hogere avonddoses.
Wat is het verschil tussen thee, tinctuur en capsule?
Een waterige infusie lost andere ingrediënten op dan een ethanolisch extract of een droog extract. 2 tot 3 gram gedroogde wortel als thee komt ruwweg overeen met een 400 mg-capsule van een 5:1-extract, maar met een ander werkzame-stofprofiel. Gestandaardiseerde extracten, zoals onderzocht door Chandra Shekhar et al. in 2024, zijn tussen batches beter vergelijkbaar.
Veroorzaakt valeriaan afhankelijkheid?
In de geanalyseerde studies werden na het staken geen onttrekkingsverschijnselen gerapporteerd zoals die bekend zijn van benzodiazepinen. Langetermijngegevens over meerdere jaren aanhoudende inname zijn echter beperkt.
Waarom lopen de studieresultaten voor valeriaan zo uiteen?
Bent et al. wezen in 2006 al op methodologische problemen en variërende preparaten. Shinjyo et al. bevestigden in 2020 dat bereidingswijze, oplosmiddel en standaardisatie doorslaggevend zijn. Een waterig geëxtraheerde wortel is qua samenstelling niet hetzelfde als een ethanolisch droogextract.
Wordt valeriaan gecombineerd met andere kruiden?
In de praktijk vaak — hop, melisse en passiebloem zijn klassieke combinatiepartners. De beschikbare onderzoeksgegevens hebben echter meestal betrekking op valeriaan als monoprepaaraat, zodat effecten van mengsels niet rechtstreeks uit de geciteerde studies kunnen worden afgeleid.
