Autofagie is het recyclingprogramma van de cel: beschadigde eiwitten en verouderde celonderdelen worden verzameld, afgebroken en hun bouwstenen hergebruikt. Voor de opheldering van dit proces werd in 2016 de Nobelprijs voor Geneeskunde toegekend.
Sindsdien is autofagie een groot onderzoeksgebied — en een populair reclamebegrip. Dit artikel maakt onderscheid tussen beide: wat er in de cel gebeurt, wat vasten daarmee te maken heeft en wat er op dit moment over afzonderlijke voedingsmiddelen te zeggen valt.
De wetenschap achter autofagie
Autofagie is een zeer oud proces dat in alle celtypen voorkomt: celonderdelen worden verpakt in membraanblaasjes, naar de lysosomen gebracht en daar afgebroken. Het programma wordt vooral actief wanneer voedingsstoffen schaars zijn — daarom is vasten het meest onderzochte model hiervoor (Levine et al., 2017).
Het proces wordt in gang gezet via de voedingssensoren van de cel en via hormonen. Hoe nauw autofagie en oxidatieve stress met elkaar samenhangen, is een apart onderzoeksgebied. Welke voedingscomponenten daarbij een rol spelen, wordt onderzocht; betrouwbare uitspraken voor de mens zijn vooralsnog schaars.
Wat in het autofagie-onderzoek naar voren komt
Twee namen staan voorop. Kurkuma met de kleurstof curcumine duikt in vrijwel elke overzichtsstudie over celsignaalwegen op, op de voet gevolgd door gember. De derde is spermidine, een polyamine dat voorkomt in tarwekiemen, gerijpte kaas, paddenstoelen en sojaproducten — bij ons verkrijgbaar als Spermidin Premium 5mg.
Groene bladgroenten en chlorella staan eveneens vaak op zulke lijsten. Voor geen van deze plantaardige stoffen bestaat een goedgekeurde gezondheidsclaim. Wat je er zeker van hebt, is een gevarieerde, groenterijke keuken.
Vasten en zijn rol bij autofagie
Tijdens het vasten schakelt de stofwisseling over op reserves: de glycogeenvoorraden raken leeg en het lichaam spreekt vaker vet aan. Juist die schaarste aan voedingsstoffen is het signaal waarop autofagie reageert. Sommige studies wijzen erop dat vasten al na 16 uur autofagische processen op gang brengt — dit werd overwegend in dierproeven gemeten, omdat autofagie bij de mens in levend weefsel moeilijk te meten is.
Wie langere eetpauzes inlast, let bij de maaltijden extra op voedingsdichtheid. Bij een volledig plantaardig dieet is vitamine B12 onmisbaar, bijvoorbeeld als vitamine B12 vloeibaar. Vasten is afgeraden voor zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven, kinderen en mensen met eetstoornissen of medicijnen die de bloedsuiker verlagen — bespreek dit altijd eerst met een arts.
Waarom steeds dezelfde stoffen opduiken
Autofagie, oxidatieve stress en ontstekingsprocessen worden in onderzoek vaak samen bekeken, omdat dezelfde signaalwegen betrokken zijn. Dat verklaart waarom in artikelen over alle drie de onderwerpen steeds dezelfde plantaardige stoffen worden genoemd.
Glutathion is daarin de centrale factor: het lichaam maakt het zelf aan uit drie aminozuren. Mariadistel (Silymarin) en L-glutathion zijn daarom veelonderzocht. Geen van beide heeft een goedgekeurde gezondheidsclaim.
Praktisch: wat je hiervan meeneemt
Vaste eetpauzes zijn het meest tastbare deel: niet de hele dag snacken, tussen avondeten en ontbijt gerust twaalf uur pauze. Daarbij minder geraffineerde koolhydraten, meer groenten, goede vetten. Als je wilt aanvullen, vind je bij ons OPC 500mg hooggedoseerd uit druivenpitten — een plantaardige stof met een lange onderzoeksgeschiedenis en zonder goedgekeurde claim.
Drink voldoende en houd de keuken eenvoudig: vers, kleurrijk, weinig kant-en-klaar. Dit artikel is bedoeld als informatie en vervangt geen medisch advies.
Waar spermidine in zit — en wat fermentatie daarmee doet
Polyaminen zijn geen randverschijnsel in voeding; ze zitten in vrijwel elk levensmiddel, maar in sterk uiteenlopende hoeveelheden en verhoudingen. Een Japans onderzoek in Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry (1997) heeft gewone levensmiddelen en gefermenteerde producten naast elkaar onderzocht.
Opvallend rijk aan spermidine waren sojabonen, theebladeren en paddenstoelen. Sinaasappels bevatten daarentegen vooral putrescine — een ander polyamine dat vaak meegeteld wordt wanneer ergens „totaal polyaminen” staat.
Interessant wordt het bij de gefermenteerde producten: sojasozen waren rijk aan putrescine en histamine, Japanse sake bevatte veel agmatine. Deze stoffen ontstaan tijdens fermentatie, wanneer micro-organismen aminozuren omzetten. Fermentatie verschuift het polyamineprofiel dus merkbaar — en niet noodzakelijk in de richting van spermidine.
Bronnen
De gegevens over de levensmiddelen zijn afkomstig uit:
- Okamoto A, Sugi E, Koizumi Y, Yanagida F, Udaka S: Polyamine content of ordinary foodstuffs and various fermented foods. Biosci Biotechnol Biochem 1997;61(9):1582–4. PubMed 9339564
Het onderzoek meet gehaltes in levensmiddelen. Het zegt niets over autofagie bij de mens — hier staat dan ook alleen wat er gemeten is.
Gerelateerde lexiconartikelen
Veelgestelde vragen
Wat is autofagie?
Het recyclingprogramma van de cel: beschadigde eiwitten en celonderdelen worden afgebroken en hun bouwstenen hergebruikt.
Wat heeft vasten met autofagie te maken?
Schaarste aan voedingsstoffen is het signaal waarop het proces reageert. Dit is vooral in dierproeven onderzocht, omdat autofagie bij de mens in levend weefsel moeilijk te meten is.
Welke levensmiddelen duiken op in het autofagie-onderzoek?
Tarwekiemen, gerijpte kaas, paddenstoelen en sojaproducten als bronnen van spermidine, aangevuld met kurkuma en gember. Goedgekeurde gezondheidsclaims bestaan voor deze plantaardige stoffen niet.
Valt autofagie via voeding te sturen?
Voeding werkt in op de voedingssensoren van de cel, dat staat vast. Hoe sterk autofagie bij de mens daardoor verandert, wordt nog onderzocht.
Wat betekent dit in de praktijk?
Vaste eetpauzes in plaats van de hele dag snacken, weinig suiker, veel groenten en goede vetten. Bij vasten geldt: zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven, kinderen en mensen met chronische aandoeningen bespreken dit eerst met een arts.
