In de zomer openen zich in de tuinen van de zuidelijke staten van de VS bloemen die eruitzien alsof ze rechtstreeks uit een gevorderd botanisch leerboek komen: draadvormige kransen, drie stempels, vijf meeldraden, violette en witte ringen. Missionarissen uit de 16e eeuw zagen daarin het lijdensverhaal van Christus — vandaar de naam. Botanisch heet de plant Passiflora incarnata, in de volksmond passiebloem of maracujaplant, omdat ze tot hetzelfde geslacht behoort als de vruchtdragende verwanten.
De soort is een meerjarige klimplant die oorspronkelijk uit het zuidoosten van de VS en Midden-Amerika komt. Tegenwoordig wordt ze wereldwijd in warme klimaatzones geteeld — deels als sierplant, deels voor de oogst van het bovengrondse kruid, dat gedroogd als Passiflorae herba in veel farmacopees is opgenomen. Bladeren, stengels, ranken en gedroogde bloemen worden gebruikt. Infusies, tincturen en droogextracten zijn de klassieke bereidingsvormen.
Over de stand van het onderzoek: Passiflora incarnata behoort tot de langst onderzochte planten op het gebied van slaap en innerlijke spanning. Akhondzadeh et al. vergeleken in 2001 in het Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics een passiebloem-extract met het benzodiazepine oxazepam bij gegeneraliseerde angststoornis — als dubbelblinde gerandomiseerde pilotstudie. Ngan en Conduit onderzochten in 2011 in Phytotherapy Research het effect van passiebloemthee op de subjectieve slaapkwaliteit: 41 deelnemers tussen 18 en 35 jaar dronken zeven dagen lang elke dag een kop thee (of placebo) en hielden slaapdagboeken bij. Tussen de twee testfases lag een week uitwasperiode. Lee et al. publiceerden in 2020 in International Clinical Psychopharmacology een studie met 110 volwassenen (gemiddelde leeftijd 40,5 jaar, 53,6 procent vrouwen) die volgens DSM-5 voldeden aan de criteria voor insomnie. Twee weken lang kregen de proefpersonen ofwel passiebloem-extract ofwel placebo; controle vond plaats via polysomnografie in het slaaplaboratorium.
Twee overzichtsartikelen vatten de stand van zaken samen. Janda et al. beschreven in 2020 in Nutrients de beschikbare gegevens over neuropsychiatrische toepassingen — slapeloosheid, angst, depressieve stemming. Da Fonseca et al. wezen datzelfde jaar in The Scientific World Journal erop dat er weliswaar ongeveer 600 Passiflora-soorten bestaan, maar dat het klinisch onderzoek zich vrijwel uitsluitend richt op Passiflora incarnata L. Wat de reviews ook duidelijk stellen: het aantal gecontroleerde klinische studies is beperkt, veel onderzoeken werken met kleine groepen en eenduidige doseringsstandaarden ontbreken.
Een rekensom daarbij: in de studie van Ngan en Conduit dronken de deelnemers zeven dagen lang één kop thee per dag — dat zijn zeven koppen per testfase. Wie typische passiebloemthee zet (ongeveer 2 gram gedroogd kruid per kop), komt in een week op ongeveer 14 gram kruid. Bij Akhondzadeh werden extracten gebruikt, geen theeinfusies — de concentratie werkzame stoffen ligt daar aanzienlijk hoger. Precies daarom zijn de resultaten van afzonderlijke studies moeilijk met elkaar te vergelijken: thee, tinctuur en gestandaardiseerd droogextract leveren telkens andere hoeveelheden flavonoïden zoals vitexine, isovitexine of schaftoside, die gelden als merkerverbindingen.
In de keuken speelt het kruid nauwelijks een rol — anders dan de maracujavrucht, die afkomstig is van een verwante soort (Passiflora edulis). Het kruid smaakt bitter, wordt gemalen of gesneden gebruikt in theemengsels met melisse, valeriaan of hop, en is in Duitsland en de EU geregistreerd als traditioneel plantaardig geneesmiddel voor volwassenen bij nerveuze spanningstoestanden.
Wat het onderzoek niet laat zien: er zijn geen grote, langetermijn klinische studies met duizenden deelnemers, geen betrouwbare gegevens over gebruik bij kinderen, geen duidelijke vergelijkingen tussen de bereidingsvormen (thee versus capsule versus tinctuur) en geen goedgekeurde gezondheidsclaims op grond van EU-recht. Wie zich voor Passiflora interesseert, vindt een onderzoeksbestand dat over 20 jaar is gegroeid — maar geen afgerond beeld.
Werking
Klinische studies hebben Passiflora incarnata onderzocht bij slaapstoornissen (Lee et al., International Clinical Psychopharmacology 2020; Ngan & Conduit, Phytotherapy Research 2011) en gegeneraliseerde angststoornis (Akhondzadeh et al., Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics 2001) in vergelijking met placebo respectievelijk oxazepam. Overzichtsartikelen (Janda et al., Nutrients 2020; da Fonseca et al., The Scientific World Journal 2020) benadrukken de noodzaak van verder gecontroleerd onderzoek met grotere cohorten.
Dosering
De klinische studies werkten met verschillende bereidingsvormen: Ngan en Conduit gebruikten thee (één kop dagelijks, zeven dagen), Lee et al. gaven twee weken lang een gestandaardiseerd extract, Akhondzadeh et al. vergeleken extract met 30 mg oxazepam per dag. Concrete milligramhoeveelheden zijn niet rechtstreeks te vergelijken tussen extract, tinctuur en infusie. Voor in Duitsland toegelaten traditionele plantaardige geneesmiddelen gelden de vermeldingen in de bijsluiter van de betreffende verpakking.
Natuurlijke bronnen
De passiebloem is afkomstig uit het zuidoosten van de VS en Midden-Amerika. Tegenwoordig wordt ze wereldwijd in warme klimaatzones geteeld als sier- en geneeskrachtige plant.
Veelgestelde vragen
Is de passiebloem dezelfde plant als de maracuja?
Verwant, maar niet identiek. De eetbare maracujavrucht is meestal afkomstig van Passiflora edulis, de als geneeskrachtige plant gebruikte soort is Passiflora incarnata. Beide behoren tot het geslacht Passiflora, dat ongeveer 600 soorten omvat.
Welk plantdeel wordt gebruikt?
Het bovengrondse kruid — dus bladeren, stengels, ranken en bloemen. In gedroogde vorm staat het in farmacopees als Passiflorae herba. De wortel wordt niet gebruikt.
Kan passiebloem gecombineerd worden met valeriaan?
In traditionele theemengsels is de combinatie gebruikelijk. Klinische studies onderzoeken doorgaans enkelvoudige extracten; gecontroleerde vergelijkingsgegevens over combinaties zijn schaars.
Zijn er studies naar langdurig gebruik?
De beschikbare klinische studies liepen over enkele dagen tot weken — Ngan & Conduit zeven dagen per fase, Lee et al. twee weken. Langetermijngegevens over meerdere maanden of jaren ontbreken.
Is de plant moeilijk te kweken?
Passiflora incarnata is winterhard tot ongeveer min 15 graden en groeit in Midden-Europa in de volle grond, mits de standplaats zonnig en beschut is. Ze schiet elk jaar opnieuw uit de wortel en klimt langs ranksteun meerdere meters omhoog.
Waarom heet ze passiebloem?
Spaanse missionarissen in de 16e eeuw gaven de bloemonderdelen een symbolische betekenis: de draadvormige bijkroon als doornenkroon, de drie stempels als spijkers, de vijf meeldraden als wonden. De naam verwijst naar het lijden van Christus, niet naar hartstocht in de hedendaagse zin.
