Thiamine (B1)

Thiamine was het eerste vitamine dat ooit werd beschreven – vandaar ook de naam vitamine B1, ofwel nummer één in de rij van B-vitamines. In het lichaam circuleert het nooit in grote hoeveelheden: de totale voorraad van een volwassene bedraagt ongeveer 25 tot 30 milligram, verdeeld over vooral spieren, lever, nieren en hersenen. Omdat het lichaam thiamine nauwelijks opslaat, wordt een langdurig tekort sneller zichtbaar dan bij vetoplosbare vitamines.

De klassieke tekortziekte heet beriberi. Lonsdale beschrijft in Advances in Food and Nutrition Research 2018 dat de ziekte een lage sterfte maar een lang beloop heeft en in een vroeg stadium vaak wordt aangezien voor psychosomatische klachten. Geen enkel symptoom is eenduidig – dat maakt de diagnose lastig. Lonsdale wijst er ook op dat er genetisch bepaalde vormen bestaan, waarbij mutaties in transporteiwitten of cofactoren een rol spelen en die soms reageren op zeer hoge thiaminedoses.

Een overzichtsartikel van Kerns en Gutierrez in Advances in Nutrition 2017 vat de stofwisseling van thiamine samen. Gregory had al in 1997 in het European Journal of Clinical Nutrition de biologische beschikbaarheid van thiamine uit verschillende voedingsmiddelen besproken – een punt dat tot op heden relevant is, omdat de opname uit plantaardige en dierlijke bronnen verschilt. Ook Finglas publiceerde in 1993 in het International Journal for Vitamin and Nutrition Research een overzicht over thiamine.

Aanzienlijk recenter is de studie van Schlapbach et al., verschenen in 2024 in Pediatric Critical Care Medicine. In een multicentrische gerandomiseerde pilotstudie werd onderzocht of een combinatie van vitamine C, hydrocortison en thiamine bij kinderen met septische shock uitvoerbaar is en het overleving zonder orgaanfalen beïnvloedt. Voor volwassenen bestonden dergelijke studies al; voor kinderen is dit het eerste gecontroleerde onderzoek van dit type. Het resultaat was een uitvoerbaarheidsuitspraak – geen bewijs van een duidelijk klinisch voordeel. Die beperking is belangrijk: thiamine wordt besproken in de intensive care, maar een doorslaggevend effect is daarmee niet aangetoond.

Wat het onderzoek tot nu toe niet laat zien: er is geen betrouwbaar bewijs dat een aanvullende thiamine-inname bij goed voorziene, gezonde mensen de prestaties, concentratie of zenuwfunctie meetbaar verbetert. De beschikbare studies hebben bijna uitsluitend betrekking op tekorttoestanden of bijzondere klinische situaties zoals sepsis, chronisch alcoholgebruik, bepaalde genvarianten of bariatrische operaties.

Thiamine zit vooral in voedingsmiddelen die in het moderne voedingspatroon vaak tekort komen. Volkorengraan bevat het in de buitenste laag van het graankorrel – bij het malen tot wittebloemproducten gaat een groot deel verloren. Peulvruchten, zonnebloempitten, noten en varkensvlees behoren tot de rijkste bronnen. 100 gram zonnebloempitten leveren ruwweg 1,5 milligram thiamine, ongeveer de hoeveelheid die de Duitse Gesellschaft für Ernährung als dagelijkse behoefte voor een volwassen man aangeeft (ongeveer 1,1 tot 1,3 mg; voor vrouwen iets minder). Een portie linzen van 60 gram drooggewicht dekt ongeveer een derde van die behoefte.

Sommige bereidingswijzen breken thiamine af. Sulfieten in geconserveerde levensmiddelen, langdurig koken in veel water en rauwe zoetwatervis alsook bepaalde schelpdieren bevatten thiaminasen – enzymen die het vitamine afbreken. Wie veel koffie of zwarte thee drinkt, bindt thiamine via de aanwezige polyfenolen in beperkte mate – voedingskundig relevant wordt dat pas in combinatie met toch al een krappe inname.

Een bijzonder geval is chronisch alcoholgebruik. Alcohol remt de opname van thiamine in de darm en de omzetting naar de actieve vorm. Daarom komt het ernstige neurologische thiaminetekort, het zogenoemde syndroom van Wernicke-Korsakoff, vrijwel uitsluitend voor in deze context of bij extreme ondervoeding. In de klinische praktijk wordt thiamine bij verdenking intraveneus toegediend, vaak in doses van enkele honderden milligram per dag – ruim boven de voedingsbehoefte.

In het lichaam wordt thiamine omgezet naar thiaminepyrofosfaat, de eigenlijke cofactor van meerdere enzymen in de koolhydraat- en aminozuurstofwisseling. Zonder deze cofactor stagneert de afbraak van glucose tot energie – een reden waarom zenuwcellen, die sterk afhankelijk zijn van glucose, bij een tekort als eerste symptomen vertonen.

Als voedingsstof behoort thiamine tot de wateroplosbare vitamines met een duidelijk gedefinieerde behoefte, een goed onderbouwde literatuur over tekort en een aanzienlijk dunnere gegevensbasis over effecten boven het verzadigingspunt.