Twee mensen slikken dezelfde capsule — en in het bloed van de een komt driemaal zoveel terecht als bij de ander. Precies dáár gaat het om bij biologische beschikbaarheid: niet hoeveel er ín zit, maar hoeveel er aankomt.
De term komt uit de farmacologie en beschrijft twee dingen tegelijk. Ten eerste: welk deel van een ingenomen werkzame stof daadwerkelijk in de bloedbaan terechtkomt. Ten tweede: hoe snel dat gebeurt. Een werkzame stof met een biologische beschikbaarheid van 100 procent — dat is per definitie intraveneuze toediening — staat volledig ter beschikking van het lichaam. Alles wat via de mond wordt ingenomen, moet eerst door het maagzuur heen, de darmwand passeren en doorgaans een eerste passage door de lever overleven. Wat er uiteindelijk nog van over is, bepaalt de werking.
De chemische vorm van een werkzame stof maakt daarbij een groot verschil. Een veelgebruikt voorbeeld zijn omega-3-vetzuren. Dyerberg et al. vergeleken in Prostaglandins, Leukotrienes and Essential Fatty Acids in 2010 drie geconcentreerde formuleringen: ethylesters, vrije vetzuren en re-veresterde triglyceriden. 72 proefpersonen kregen twee weken lang ongeveer 3,3 g EPA plus DHA per dag. Gemeten ten opzichte van natuurlijke visolie (100 procent referentie) lag de opname uit re-veresterde triglyceriden op 124 procent, uit vrije vetzuren op 91 procent en uit ethylesters op slechts 73 procent. Tussen de beste en de slechtste vorm zit dus een verschil van 51 procentpunten — bij een identieke milligramvermelding op de verpakking. Omgerekend: wie uit een ethylestercapsule van 1000 mg ongeveer 730 mg opneemt, zou bij de re-veresterde vorm maar zo'n 590 mg hoeven in te nemen om dezelfde hoeveelheid in het bloed te bereiken.
Iets vergelijkbaars geldt voor mineralen. Werner et al. beschreven in Magnesium Research in 2019 dat organische magnesiumzouten beter lijken te worden opgenomen dan magnesiumoxide of andere anorganische zouten. De auteurs merken zelf op dat de grote hoeveelheid variabelen in oudere studies heldere conclusies bemoeilijkt. Dat is kenmerkend voor onderzoek naar biologische beschikbaarheid: veel resultaten, weinig directe vergelijkbaarheid.
De toedieningsweg speelt vaak de grootste rol. Bouhajib et al. vergeleken in het Journal of Basic and Clinical Physiology and Pharmacology in 2025 de opname van semaglutide bij orale toediening (3 mg) met een injectie onder de huid (0,25 mg). Om vergelijkbare bloedspiegels te bereiken, was de orale dosis zo'n twaalfmaal zo hoog — het maag-darmkanaal slikt letterlijk een groot deel van de werkzame stof weg voordat die kan werken. Ook bij hydrocortison verandert de formulering het beeld: Ross et al. berichtten in Clinical Endocrinology in 2025 over zogenoemde modified-releasecapsules die het natuurlijke dagverloop van cortisol beter nabootsen dan conventionele preparaten.
Dat biologische beschikbaarheid niet altijd een probleem hoeft te zijn, lieten Garnham et al. al in 1976 zien in het British Journal of Clinical Pharmacology. Ze onderzochten rifampicine en isoniazide afzonderlijk en als combinatiepreparaat en vonden geen door de formulering veroorzaakt verschil in snelheid of omvang van de opname. Piekwaarden van 8,2–11,7 µg/ml (rifampicine, 600 mg) na 2–4 uur en 3,6–4,8 µg/ml (isoniazide, 300 mg) na 0,5–1 uur lagen binnen de verwachte marge. Combinaties kunnen de opname dus beïnvloeden, maar hoeven dat niet te doen.
Wat de biologische beschikbaarheid in de praktijk beïnvloedt: het voedsel in de maag (vetoplosbare stoffen hebben vet nodig), de pH-waarde, andere werkzame stoffen in hetzelfde preparaat, de darmflora, de leeftijd en de individuele enzymsamenstelling. Twee mensen met een identieke dosering kunnen daardoor verschillende bloedspiegels ontwikkelen — meetbaar vaak in de orde van een factor twee tot drie.
Wat het onderzoek níet biedt: een algemeen geldende ranglijst van welke vorm van een voedingsstof voor iedereen de beste is. Studies tonen gemiddelden in groepen van doorgaans minder dan honderd proefpersonen, voor specifieke werkzame stoffen, onder gecontroleerde omstandigheden. Vertaald naar het eigen lichaam blijft veel een benadering. Wie een getal op een verpakking leest, weet daarmee nog niet hoeveel daarvan in zijn eigen bloed aankomt.
