Een bakje natuuryoghurt, een lepel zuurkool, een slokje kefir — in alle drie zitten Lactobacillus-bacteriën. Deze melkzuurbacteriën behoren tot de groep van de probiotica: levende micro-organismen die in voldoende hoeveelheid een rol spelen in het spijsverteringskanaal. De naam is afgeleid van het Latijnse “lac” (melk) en “bacillus” (staafje), wat hun vorm en meest voorkomende vindplaats goed omschrijft.
Lactobacillus is geen enkele soort, maar een heel geslacht met meer dan 250 beschreven stammen. Tot de bekendste behoren L. rhamnosus, L. acidophilus, L. casei, L. plantarum en L. reuteri. Elke stam heeft andere eigenschappen — dat is de reden waarom wetenschappelijk onderzoek altijd de concrete stam vermeldt en resultaten van de ene stam niet zomaar op een andere van toepassing zijn.
In gefermenteerde voeding ontstaan Lactobacillus-bacteriën op natuurlijke wijze. Bij zuurkool zetten ze de suikers in de kool om in melkzuur, wat de kenmerkende zure smaak geeft en de kool tegelijkertijd houdbaarder maakt. Kimchi met Chinese kool werkt op een vergelijkbare manier, terwijl kefir en yoghurt op melkbasis worden gefermenteerd. Tempeh van sojabonen is een ander voorbeeld. Wie regelmatig van zulke producten eet, neemt grote hoeveelheden van deze bacteriën op — een portie zuurkool kan miljarden cellen bevatten, al wisselen de exacte aantallen sterk per bereiding.
Over de stand van het onderzoek: een meta-analyse van Husein-ElAhmed & Steinhoff in het Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft (JDDG) uit 2023 onderzocht probiotische suppletie bij kinderen met atopische dermatitis. Gegevens uit drie databases werden geanalyseerd. In de probioticagroep lag de incidentie van atopische dermatitis 22 % lager. Bij toediening aan zwangere en zogende moeders bedroeg de verlaging 49 %, bij toediening aan zwangere moeders en kinderen 27 %, en bij gecombineerde toediening aan zwangere en zogende moeders én kinderen 39 %. L. rhamnosus was volgens de analyse de meest onderzochte stam. De SCORAD-score, een gevestigde maat voor de ernst van de aandoening, verschilde significant ten gunste van de probioticagroep. De IDLQI, een vragenlijst voor levenskwaliteit, bleef onveranderd.
Een tweede blik gaat richting de psyche: Schneider et al. vatten in 2023 in het Zeitschrift für Kinder- und Jugendpsychiatrie und Psychotherapie de stand van zaken samen over pre- en probiotica bij psychiatrische aandoeningen. De meeste studies bij kinderen en jongeren betreffen ADHD en autismespectrumstoornis, waarbij afzonderlijke rapporten wijzen op effecten op cognitieve symptomen en levenskwaliteit. Voor anorexia nervosa zijn er eerste aanwijzingen voor gewichtstoename en vermindering van gastro-intestinale klachten. Voor depressie bij volwassenen is de beschikbare data het breedst, al blijven veel resultaten tegenstrijdig.
Wat het onderzoek níet laat zien: er bestaat geen “beste” Lactobacillus-stam voor alle toepassingen. Ook de vraag hoeveel van de ingenomen bacteriën levend de dikke darm bereiken, is stamafhankelijk en wordt volop bediscussieerd. De Europese Commissie heeft voor probiotica tot dusver geen gezondheidsclaims goedgekeurd op grond van de Health Claims-verordening — dat betekent dat in reclame geen concrete werking mag worden beloofd, ongeacht wat afzonderlijke studies laten zien.
Een paar cijfers ter verduidelijking: de meta-analyse over atopische dermatitis noemt effectgroottes tussen 22 % en 49 %, afhankelijk van de doelgroep. Wie deze percentages wil omrekenen naar absolute getallen: bij een aangenomen basisincidentie van 20 % voor AD bij kinderen zou een verlaging van 22 % betekenen dat in plaats van 20 nog slechts circa 15,6 op de 100 kinderen atopische dermatitis ontwikkelen — bij een verlaging van 49 % daalt dat getal naar circa 10 op de 100. Deze berekening is een model en vervangt geen individuele beoordeling.
In de keuken laten Lactobacillus-rijke producten zich goed combineren: een ontbijt met natuuryoghurt en bessen, een salade met zuurkool als bijgerecht, een glas kefir in de middag. Belangrijk is dat de producten niet zijn gepasteuriseerd — bij verhitting sterven de bacteriën af. “Melkzuur gefermenteerd” op de verpakking is doorgaans een goed teken; “gepasteuriseerd na fermentatie” juist het tegendeel.
Werking
Husein-ElAhmed & Steinhoff rapporteren in een meta-analyse in JDDG 2023 een verlaging van 22 % in de incidentie van atopische dermatitis bij kinderen in de probioticagroep, met L. rhamnosus als meest gebruikte stam. Schneider et al. (Zeitschrift für Kinder- und Jugendpsychiatrie und Psychotherapie 2023) vatten samen dat de beschikbare data bij psychiatrische aandoeningen in de kinder- en jeugdleeftijd vooral betrekking heeft op ADHD en autismespectrumstoornis, en voor depressie bij volwassenen iets breder is. Goedgekeurde health claims bestaan in de EU voor probiotica niet.
Dosering
In de meta-analyse van Husein-ElAhmed & Steinhoff (JDDG 2023) werden probiotica deels toegediend aan zwangere moeders, deels aan zogende moeders en deels aan kinderen — de combinatie van alle drie groepen liet met 39 % de op een na grootste verlaging van de AD-incidentie zien. Concrete kolonievormende eenheden (KVE) per dag worden in de aangeleverde samenvatting niet vermeld, zodat daaruit geen algemene dagelijkse aanbeveling kan worden afgeleid.
Natuurlijke bronnen
Lactobacillus-stammen komen van nature voor in gefermenteerde voedingsmiddelen zoals yoghurt, kefir, zuurkool, kimchi en tempeh.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen probiotica en Lactobacillus?
Probiotica is de overkoepelende term voor levende micro-organismen met mogelijke gezondheidsrelevantie. Lactobacillus is een specifiek bacteriegeslacht binnen deze groep, waartoe meer dan 250 stammen behoren. Andere probioticageslachten zijn bijvoorbeeld Bifidobacterium of Saccharomyces (een gist).
Zijn Lactobacillus in yoghurt en in capsules hetzelfde?
Het geslacht is hetzelfde, maar de stammen kunnen verschillen. Natuuryoghurt bevat doorgaans L. bulgaricus en Streptococcus thermophilus, terwijl capsules vaak L. rhamnosus, L. acidophilus of L. plantarum in gedefinieerde hoeveelheden bevatten. Elke stam heeft eigen eigenschappen.
Overleven Lactobacillus het maagsap?
Dat hangt sterk af van de stam en de toedieningsvorm. Sommige stammen zijn zuurresistent, andere worden in de maag grotendeels afgebroken. Capsules met een maagsapresistente omhulling zijn bedoeld om dit probleem te omzeilen, maar de werkelijke overlevingspercentages wisselen.
Wat laat de onderzoeksstand zien bij atopische dermatitis?
De meta-analyse van Husein-ElAhmed & Steinhoff (JDDG 2023) vond een 22 % lagere incidentie in de probioticagroep. Wanneer probiotica werden toegediend aan zwangere en zogende moeders, bedroeg de verlaging 49 %. L. rhamnosus was de meest gebruikte stam.
Zijn probiotica onderzocht bij psychische aandoeningen?
Schneider et al. vatten in 2023 samen dat de meeste studies bij kinderen en jongeren ADHD en autismespectrumstoornis betreffen. Voor depressie bij volwassenen is de data iets breder; voor angststoornissen, bipolaire stoornissen en schizofrenie zijn er tot dusver minder robuuste resultaten.
Waarom mag op probioticaproducten geen werking worden vermeld?
De EU heeft voor probiotica tot dusver geen gezondheidsclaims goedgekeurd op grond van de Health Claims-verordening. Zelfs als studies een effect aantonen, mogen fabrikanten in reclame geen concrete werkingsbeloften doen.
Welke voedingsmiddelen bevatten van nature Lactobacillus?
Klassiekers zijn natuuryoghurt, kefir, zuurkool, kimchi en tempeh. Belangrijk: het product mag na de fermentatie niet zijn gepasteuriseerd, anders zijn de bacteriën niet meer levend.
