Wie in de supermarkt een yoghurt pakt waarop staat dat calcium bijdraagt aan de instandhouding van normale botten, leest een zogenoemde health claim. Dergelijke uitspraken mogen in de EU sinds 2006 niet meer vrij worden geformuleerd. Ze moeten worden beoordeeld door de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid, kortweg EFSA, en worden goedgekeurd door de Europese Commissie. De wettelijke basis daarvoor is Verordening (EG) nr. 1924/2006.
De achtergrond: vóór 2006 maakte de levensmiddelenindustrie in Europa gebruik van een veelheid aan gezondheidsgerelateerde uitspraken waarvan de wetenschappelijke onderbouwing vaak mager was. Met de nieuwe verordening werd vastgelegd dat elke gezondheidsclaim moet berusten op algemeen erkend wetenschappelijk bewijs. Verantwoordelijk voor de beoordeling is het NDA-panel van de EFSA (Dietetic Products, Nutrition and Allergies). Vero en Gasbarrini beschreven in 2012 in het International Journal of Food Sciences and Nutrition (DOI 10.3109/09637486.2011.633899) dat de EFSA aanvullende richtlijnen heeft opgesteld voor de wetenschappelijke beoordeling van dergelijke claims, omdat de omgang met health claims in de praktijk een leercurve bleek — zowel voor aanvragers als voor beoordelaars.
Health claims worden onderverdeeld in drie typen. Artikel 13.1 omvat algemene functionele claims op basis van algemeen erkende kennis — daartoe behoort bijvoorbeeld de uitspraak dat vitamine C bijdraagt aan de normale werking van het immuunsysteem. Artikel 13.5 betreft claims die zijn gebaseerd op nieuwe wetenschappelijke inzichten. Artikel 14 dekt claims over de vermindering van een ziektesico en claims over de ontwikkeling en gezondheid van kinderen. Voor elke afzonderlijke claim gelden goedgekeurde formuleringen en gebruiksvoorwaarden — bijvoorbeeld een minimumhoeveelheid van een voedingsstof per 100 gram of per portie.
De consequentie voor een biologische webshop is duidelijk. Claims over vitaminen en mineralen zijn doorgaans goedgekeurd — magnesium draagt bij aan de normale spierfunctie, zink draagt bij aan de normale werking van het immuunsysteem, ijzer draagt bij aan de normale aanmaak van rode bloedcellen. Claims over plantaardige stoffen zoals curcumine, piperine, boswelliazuren of ashwagandha-withanoliden zijn tot op heden niet goedgekeurd. De desbetreffende aanvragen (zogenoemde botanicals) zijn door de Europese Commissie voor onbepaalde tijd opgeschort, de zogeheten 'on hold'-status. Dat betekent in de praktijk: een fabrikant mag vermelden dat een kurkuma-capsule 400 mg curcumine bevat, maar niet wat curcumine in het lichaam doet.
Van de meer dan 44.000 oorspronkelijk ingediende health-claimvoorstellen is slechts een fractie goedgekeurd. Om dat in perspectief te plaatsen: bij ongeveer 260 goedgekeurde claims op grond van artikel 13.1 komt dat neer op een goedkeuringspercentage van minder dan één procent van de oorspronkelijke aanvragen. De afgewezen claims zijn sindsdien in de EU verboden — ook wanneer een vergelijkbare formulering in een ander land ter wereld wel is toegestaan.
Wat het onderzoek niet aantoont: de goedkeuring van een health claim is geen bewijs dat een levensmiddel of voedingsstof bij een individuele persoon daadwerkelijk een merkbaar effect heeft. De goedgekeurde formuleringen beschrijven fysiologische functies op bevolkingsniveau, geen individuele effecten. Omgekeerd betekent het ontbreken van een goedkeuring niet automatisch dat een stof zonder werking is — bij de botanicals ligt de reden voor de blokkade eerder in het regelgevingsproces dan in een negatieve beoordeling door de EFSA.
Voor de consument levert dit een praktische leeswijzer op. Wanneer op een verpakking staat 'vitamine B6 draagt bij aan een normaal energiemetabolisme', is dat een goedgekeurde formulering die door de EFSA is beoordeeld. Staat er 'versterkt de zenuwen' of 'helpt tegen vermoeidheid', dan is dat ofwel een goedgekeurde claim in licht gewijzigde vorm, ofwel een niet-toegestane uitspraak. Puur commerciële begrippen als 'superfood', 'wellness' of 'vitaal' zijn juridisch gezien zogenoemde algemene verwijzingen naar algemene, niet-specifieke voordelen — ze mogen alleen worden gebruikt in combinatie met een goedgekeurde specifieke claim.
Het systeem kent ook critici. Vero en Gasbarrini merkten in 2012 op dat de beoordelingsprocedures weliswaar de consumentenbescherming dienen, maar tegelijkertijd ook de onderzoeksrichtingen beïnvloeden — fabrikanten investeren daar waar een goedkeuring realistisch lijkt, en minder daar waar de stand van onderzoek complex is. Voor plantaardige stoffen met een lange gebruikstraditie maar een onduidelijke definitie van werkzame stoffen is dat een nadeel.
