Een tinctuur ruikt scherp, smaakt bitter en werkt geconcentreerd: een paar druppels bevatten wat je in de keuken een hele handvol kruid voor nodig zou hebben. De bereiding is in de kern al sinds de middeleeuwen onveranderd: plantendelen worden in alcohol gelegd, trekken daar weken tot maanden, en de ingrediënten die in de alcohol zijn opgelost, blijven na het zeven achter als een heldere tot donkere vloeistof.
De alcohol vervult daarbij twee functies tegelijk. Hij lost stoffen uit het plantenweefsel die in puur water moeilijk of helemaal niet te extraheren zijn: etherische oliën, harsen, bitterstoffen, veel alkaloïden. En hij conserveert het resultaat. Een goed bereide tinctuur is bij kamertemperatuur meerdere jaren houdbaar, zonder dat schimmel of bacteriën een kans krijgen. Ter vergelijking: een kruidenthee is na enkele uren microbieel belast, een waterig plantenextract zonder koeling al na een dag kritisch.
De klassieke bereiding werkt met alcoholsterktes tussen 40 en 70 volumeprocent. Voor verse kruiden met een hoog watergehalte wordt vaak hogere alcohol gebruikt, omdat het plantensap zich met de alcohol vermengt en de eindconcentratie daalt. Voor droge wortels, schors of zaden volstaat 40 tot 50 procent doorgaans. De verhouding van plantenmateriaal tot alcohol ligt afhankelijk van het recept tussen 1:2 en 1:10. Bij 1:5 levert 100 gram gedroogde plant 500 milliliter tinctuur op. Reken je dat terug naar een gebruikelijke dosering van 20 druppels (ongeveer 1 milliliter), dan komt één druppel overeen met circa 10 milligram van het oorspronkelijke plantenmateriaal. 20 druppels zijn daarmee zo'n 0,2 gram plant: een fractie van wat in een theezakje zit, maar aanmerkelijk vollediger geëxtraheerd.
De begrippen rond tincturen zijn historisch gegroeid en niet altijd strikt gescheiden. Een "essens" duidt meestal op een bijzonder geconcentreerde bereiding met een hoog plantenaandeel, vaak 1:1 of 1:2. "Spiritus" is een oud apothekersterm voor alcoholische extracten, vaak aangevuld met etherische oliën. "Oertinctuur" is een begrip uit de homeopathie en staat voor de uitgangsoplossing waaruit later door verdunning de eigenlijke homeopathische preparaten worden gemaakt. Zij is zelf nog geen homeopathisch middel, maar gewoon een geconcentreerde plantenextract.
Het alcoholgehalte is het punt waarop tinctures zich onderscheiden van de meeste andere vormen van voedingssupplementen. Bij 45 procent alcohol en 20 druppels per inname komt er ongeveer 0,4 milliliter pure alcohol aan: vergelijkbaar met de resterende alcohol in een rijpe appel of een glas kefir. Voor volwassenen zonder alcoholproblematiek is dat verwaarloosbaar, maar voor zwangere vrouwen, kinderen en mensen in alcoholontwenning is dit een van de redenen waarom waterige extracten of glycerine-extracten als alternatief bestaan. Glycerine-extracten zijn milder van smaak, maar houden slechts één tot twee jaar mee en lossen sommige stoffen minder goed op.
De inname gebeurt doorgaans puur onder de tong of verdund in wat water. Sublinguaal, dus onder de tong, bereiken delen van de werkzame stoffen via het mondslijmvlies direct de bloedbaan, zonder de omweg langs maag en lever. Dat verklaart waarom bij tinctures al merkbaar kleinere hoeveelheden volstaan dan bij gedroogde capsules van dezelfde plant. Wie de alcoholsmaak wil vermijden, doet de druppels in een hete drank: bij temperaturen boven 70 graden verdampt een deel van de alcohol binnen enkele minuten.
De kwaliteit van een tinctuur hangt af van drie factoren: de plant zelf (teelt, oogsttijdstip, drogen), de alcohol (herkomst, zuiverheid) en de werkwijze (maceratieduur, lichtbescherming, filtratie). Industrieel bereide tinctures maken soms gebruik van percolatie: de alcohol druppelt langzaam door een bed van plantenmateriaal en trekt daarbij de werkzame stoffen eruit. Dat gaat sneller dan de klassieke koudtrekking, maar extraheert niet altijd dezelfde stoffen.
Bewaar een tinctuur koel, donker en goed afgesloten. Bruinglasflessen zijn standaard, omdat licht veel plantenstoffen afbreekt. Een lichte verkleuring over de jaren is normaal; bij sommige harsrijke tinctures kunnen ook vlokken optreden, wat geen bederf is. Ruikt ze ranzig of zuurachtig, dan is ze bedorven: dat gebeurt in de praktijk vrijwel alleen als het alcoholgehalte te laag was.
