In China en Japan worden bepaalde paddenstoelen al meer dan tweeduizend jaar gericht verzameld en gedroogd — niet als eetbare paddenstoel, maar als onderdeel van medische recepturen. Uit deze traditie stamt de verzamelnaam vitalpilz. Bedoeld worden hogere paddenstoelen zoals reishi, shiitake, maitake, hericium, cordyceps of chaga, die tegenwoordig worden samengevat onder de overkoepelende term mycotherapie.
Botanisch gezien zijn paddenstoelen noch plant noch dier, maar een eigen rijk. Wat in het bos uit de grond groeit, is slechts de vruchtlichaam — het eigenlijke levende wezen, het mycelium, is een fijn dradennetwerk in het hout of in de aarde. Beide delen kunnen worden gedroogd en verwerkt tot poeder of extract, en beide bevatten verschillende groepen stoffen. Chaturvedi et al. (3 Biotech 2018) beschrijven vitalpilzen als vetarm met een hoog vezelgehalte en noemen als kenmerkende ingrediënten bèta-glucanen, triterpenen, fenolische verbindingen, sterolen, eritadenine en chitosan. De bèta-glucanen zijn polysacchariden uit de celwand en de meest intensief onderzochte groep stoffen.
De belangrijkste soorten hebben elk een eigen profiel. Reishi (Ganoderma lucidum) groeit op loofhout, is verhoutig en wordt niet rauw gegeten, maar gekookt of geëxtraheerd. Shiitake (Lentinula edodes) is tegelijkertijd eetbare en vitale paddenstoel en wordt gekweekt op houtblokken of zaagselblokken. Hericium (pruikzwam, leeuwenmanen) groeit op afgestorven beuken- of eikenhout. Cordyceps parasiteert in zijn natuurlijke voorkomen op insectenlarven in de hooglanden van Tibet — in de productie voor de wereldmarkt wordt tegenwoordig vrijwel uitsluitend de vorm Cordyceps militaris op graansubstraat gekweekt.
Omdat de wilde voorraden de wereldwijde vraag al lang niet meer kunnen dekken, is de teelt de doorslaggevende vraag. Nikšić et al. (Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology 2023) beschrijven dat de kunstmatige kweek van vruchtlichamen in de afgelopen 40 jaar systematisch is ontwikkeld. Er wordt geteeld op houtblokken, in bedden, in zakken of flessen — meestal op substraten van reststromen uit de land-, hout- en voedingsmiddelenindustrie, die door het mycelium worden afgebroken en verrijkt met eiwitten en paddenstoeeleigen stoffen. Uit 40 jaar intensieve teelt volgt: wie vandaag een reishi-extract koopt, krijgt een product uit een relatief jonge industriële praktijk, ook al is het gebruik van de paddenstoel zelf veel ouder.
Voor de medische stand van zaken loont het de moeite om recente overzichtsartikelen te bekijken. Chang & Buswell (Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology 2023) vatten samen dat polysacchariden, polysaccharide-eiwitcomplexen, triterpenen, lectinen en fungale immunomodulerende eiwitten de farmacologisch meest uitgebreid onderzochte bestanddelen zijn. De auteurs noemen een breed spectrum aan eigenschappen die in het laboratorium zijn beschreven — van antitumor tot antioxidatief en antidiabetisch. Cruciaal is de beperking: een groot deel van dit onderzoek is afkomstig uit celkweek of dierproeven, niet uit klinische studies bij mensen.
Precies deze leemte hebben Narayanan et al. (Current Oncology Reports 2023) in een systematische review gedicht. Ze doorzochten Medline, Embase, Scopus en Cochrane naar klinische studies over vitalpilzen bij de behandeling van kanker in de periode januari 2010 tot december 2020, dus over een periode van tien jaar. De conclusie van de auteurs: patiënten vragen in de praktijk concreet naar dergelijke paddenstoelenpreparaten, maar het grootste deel van het onderzoek is preklinisch gebleven. Het aantal robuuste klinische studies bij mensen is in vergelijking met het aantal laboratoriumstudies beperkt.
Voor de aankoop betekent dit: een vitalpilzproduct is geen geneesmiddel en draagt in de EU geen goedgekeurde gezondheidsclaim. Belangrijk is juist de vraag wat erin zit. Bruikbaar zijn vooral gegevens over de extractverhouding (bijvoorbeeld 10:1, wat betekent dat tien delen paddenstoelenmateriaal worden ingedampt tot één deel extract) en het bèta-glucangehalte. Preparaten waarbij alleen "mycelium op graan" zonder scheiding wordt vermeld, bevatten vaak een groot aandeel van het substraat.
In de keuken blijft shiitake de klassieker — vers of gedroogd, kort geweekt en dan gesauteerd. Gedroogde paddenstoelen worden voor gebruik geweekt; het weekwater leent zich uitstekend als basis voor bouillon. Reishi is vanwege zijn houtige structuur en bittere smaak niet geschikt voor de keuken en wordt traditioneel lang uitgekookt als aftreksel.
