De naam klinkt als sciencefiction, maar de biologie erachter is heel reëel: Cordyceps is een schimmelgeslacht waarvan de soorten als endoparasieten leven — ze tasten voornamelijk insecten en geleedpotigen aan en groeien vanuit de gastheer naar buiten. Precies daarom heet hij rupsschimmel. In de traditionele Chinese geneeskunde is hij al lang in gebruik onder de naam Dong Chong Xia Cao; van oudsher werd hij verzameld in de hooggelegen gebieden van Tibet, Nepal en West-China, soms op meer dan 3.000 meter hoogte.
Tegenwoordig is commercieel verkrijgbare Cordyceps vrijwel uitsluitend afkomstig uit kweek. De soort Cordyceps militaris wordt wereldwijd op voedingsbodems geteeld, omdat de wilde oogst van de klassieke Cordyceps sinensis uit de Himalaya uiterst bewerkelijk en kostbaar is. Het geteelde alternatief heeft als voordeel dat het gehalte aan werkzame stoffen reproduceerbaar te meten is — bij wilde paddenstoelen varieert dat sterk.
Wat onderzoekers bijzonder interesseert, zijn twee groepen stoffen. Ten eerste cordycepine, een nucleoside-analoog (chemisch 3'-deoxyadenosine), en ten tweede de extracellulaire polysacchariden, kortweg EPS. Yang et al. beschreven in 2020 in Critical Reviews in Microbiology dat deze polysacchariden gewonnen kunnen worden uit verschillende delen van de paddenstoel — uit het mycelium, de vruchtlichamen of uit het paddenstoel-insectcomplex — en dat hun structuur sterk varieert afhankelijk van de herkomst. De auteurs wijzen er ook op dat de biosyntheseroutes en de regulatie van de polysaccharidevorming tot dusver slechts gedeeltelijk begrepen zijn. Dat is een belangrijk punt: wie Cordyceps koopt, koopt geen uniform molecuul, maar een mengsel waarvan de samenstelling afhangt van het productieproces.
Over cordycepine bestaat een van de interessantere mechanistische studies van de afgelopen jaren. Hawley et al. toonden in 2020 in Cell Chemical Biology aan dat cordycepine via adenosinetransporters in cellen wordt opgenomen en daar wordt omgezet in mono-, di- en trifosfaten. Cordycepine-monofosfaat bootst in celvrije systemen alle drie de effecten van AMP op de AMP-geactiveerde proteïnekinase AMPK na — een centraal enzym in het energiemetabolisme. Bij zeer hoge concentraties vervangt cordycepine zelfs gedeeltelijk de eigen adeninenucleotiden van de cel. Belangrijk ter nuancering: deze gegevens zijn afkomstig uit cellen en celvrije systemen, niet uit gecontroleerde humane studies.
Een breder overzicht bieden Das et al. in 2020 in Frontiers in Pharmacology. Het overzichtsartikel beschrijft voor Cordyceps-extracten in preklinisch onderzoek onder meer een beïnvloeding van verschillende cytokinen zoals IL-2, IL-6, IL-10, IL-12 en TNF-α, alsmede een modulatie van de fagocytose. Ook hier geldt: ”preklinisch” betekent celkweek en diermodellen. Antioxidatieve, cardiovasculaire en metabole effecten worden besproken, maar zijn grotendeels niet door grote humane studies onderbouwd.
Qu et al. hebben in 2022 in Microorganisms ongeveer 131 metabolieten uit het geslacht Cordyceps samengebracht die in de afgelopen 15 jaar zijn beschreven. Dat geeft een indruk van de chemische diversiteit: nucleosiden, polysacchariden, sterolen, peptiden, alkaloïden. Gemiddeld zijn dat bijna negen nieuw beschreven stoffen per jaar — het geslacht is chemisch dus allesbehalve uitgeput.
Waar je bij het vergelijken van preparaten op moet letten: vruchtlichamen en mycelium bevatten verschillende profielen aan werkzame stoffen. Cordyceps militaris vormt in kweek doorgaans aanzienlijk meer cordycepine dan de wilde Cordyceps sinensis, terwijl sinensis bekend staat om zijn specifieke polysaccharidepatroon. Sommige aanbieders vermelden een percentueel cordycepine- of polysaccharidegehalte, anderen alleen de ruwe hoeveelheid — dat zijn twee verschillende uitspraken. Een extract met 0,5% cordycepine levert bij 1.000 mg precies 5 mg cordycepine. Wie alleen ”500 mg Cordyceps-poeder” leest, weet niet hoeveel werkzame stof er in zit.
Wat het onderzoek tot nu toe NIET aantoont: er zijn geen grote, methodologisch solide humane studies die eenduidige effecten op uithoudingsvermogen, immuunfunctie of energiehuishouding bij gezonde mensen bevestigen. De meeste uitspraken zijn gebaseerd op celproeven, diermodellen of kleine pilotstudies. In de EU zijn voor Cordyceps dan ook geen gezondheidsclaims toegelaten. Wie de paddenstoel inzet, doet dat op basis van traditioneel gebruik en preklinische aanwijzingen — niet op basis van bewezen klinische evidentie.
Werking
In preklinisch onderzoek zijn voor Cordyceps-extracten effecten beschreven op cytokinen (o.a. IL-2, IL-6, IL-10, TNF-α) en fagocytose (Das et al., Frontiers in Pharmacology 2020). Hawley et al. toonden in 2020 in Cell Chemical Biology aan dat cordycepine via zijn monofosfaat de AMP-geactiveerde proteïnekinase AMPK activeert — maar uitsluitend in celproeven, niet in klinische studies bij mensen. Robuuste humane studies naar klinische eindpunten ontbreken vooralsnog.
Dosering
In preklinisch onderzoek werden sterk uiteenlopende extracten en concentraties gebruikt, waardoor hieruit geen algemeen geldende humane dosering valt af te leiden. Gangbaar in de handel zijn capsules met 500 tot 1.000 mg paddenstoelpoeder of gestandaardiseerd extract. Bepalend is niet zozeer de ruwe hoeveelheid als wel het vermelde gehalte aan cordycepine of polysacchariden — zonder die informatie is het aandeel werkzame stof niet te beoordelen.
Natuurlijke bronnen
Cordyceps-schimmels groeien in de hooggebergtegebieden van China, Tibet en Nepal. Cordyceps militaris wordt tegenwoordig wereldwijd geteeld.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen Cordyceps sinensis en Cordyceps militaris?
Cordyceps sinensis is de wilde Himalaya-soort die parasiteert op insectenlarven en van oudsher wordt verzameld in Tibet en Nepal. Cordyceps militaris kan op voedingsbodems worden geteeld en bevat doorgaans aanzienlijk meer cordycepine. Voor de handel wordt vrijwel uitsluitend militaris gebruikt, omdat sinensis nauwelijks verkrijgbaar en erg duur is.
Wat is cordycepine precies?
Cordycepine is een nucleoside, chemisch 3'-deoxyadenosine, en een van de best onderzochte ingrediënten van Cordyceps militaris. Hawley et al. beschreven in 2020 dat het in cellen wordt omgezet in cordycepine-monofosfaat en daar de proteïnekinase AMPK activeert. De gegevens zijn afkomstig uit celproeven.
Is Cordyceps een insect of een schimmel?
Een schimmel. Bepaalde Cordyceps-soorten groeien in de natuur wel vanuit insectenlarven naar buiten, omdat ze deze als gastheer gebruiken. De commercieel geteelde Cordyceps militaris wordt zonder insectgastheer op plantaardige voedingsbodems gekweekt.
Wat zegt de wetenschap over de werking bij mensen?
Grote gecontroleerde humane studies ontbreken vooralsnog. Het leeuwendeel van de gegevens is afkomstig uit celkweek en diermodellen — zoals het overzicht van Das et al. in Frontiers in Pharmacology 2020 over cytokine- en immuunceleffecten. Voor gezondheidsclaims is deze evidentie in de EU onvoldoende.
Waar moet ik op letten bij de aankoop?
Op de vermelding van het gehalte aan werkzame stoffen. Een preparaat met een opgegeven cordycepine- of polysaccharidegehalte is beter te vergelijken dan een product dat alleen de ruwe hoeveelheid noemt. Yang et al. wezen er in 2020 op dat de polysaccharidestructuur sterk verschilt afhankelijk van het gebruikte paddenstoeldeel en het productieproces.
Hoeveel werkzame stoffen zitten er in Cordyceps?
Qu et al. beschreven in 2022 in Microorganisms ongeveer 131 metabolieten die de afgelopen 15 jaar uit het geslacht zijn geïsoleerd — waaronder nucleosiden, polysacchariden, sterolen en peptiden. Een extract is dus altijd een mengsel van stoffen, nooit één enkel molecuul.
Kan ik Cordyceps rauw eten zoals een gewone eetbare paddenstoel?
In de klassieke toepassing wordt Cordyceps meestal gebruikt als afkooksel, poeder of extract, niet bereid zoals een champignon. Gekweekte vruchtlichamen van Cordyceps militaris zijn weliswaar eetbaar, maar in de handel ligt de nadruk op gestandaardiseerde extracten vanwege de betere doseerbaarheid.
