Zuurstof houdt je in leven — en valt je tegelijkertijd aan. Bij elke celademhaling ontstaan bijproducten, zogenoemde superoxide-radicalen. Precies daar komt superoxidedismutase in beeld, kortweg SOD. Het is een van de langst onderzochte lichaamseigen enzymen en zet agressieve superoxide-anionen (O2⁻) om in waterstofperoxide en gewone zuurstof. Het waterstofperoxide wordt vervolgens verder afgebroken door andere enzymen zoals catalase of glutathionperoxidase. SOD staat daarmee helemaal aan het begin van de antioxidatieve keten in jouw cellen.
In het menselijk lichaam bestaan drie SOD-vormen: een koper- en zinkafhankelijke variant (Cu/Zn-SOD) in het celplasma, een mangaanafhankelijke (Mn-SOD) in de mitochondriën en een extracellulaire vorm (EC-SOD) die vooral in het bindweefsel en de bloedvaten zit. Die verdeling is geen toeval: de mitochondriën produceren het leeuwendeel van de superoxide-radicalen, omdat daar de ademhalingsketen loopt. Zonder Mn-SOD op die plek zouden de celkrachtcentrales zichzelf beschadigen.
Het onderzoek naar SOD als therapeuticum gaat tientallen jaren terug. Al in 1984 vergeleek Talke in een gerandomiseerd onderzoek (Handchirurgie, Mikrochirurgie, plastische Chirurgie 1984) de directe injectie van orgoteïne — een destijds beschikbaar SOD-preparaat — met cortison in ontstoken vingerkootjes bij reuma- en artritispatiënten. De opzet was ongewoon: elke patiënt kreeg aan de ene hand het ene, aan de andere hand het andere preparaat, omdat de vingergewrichten meestal symmetrisch zijn aangedaan. Er werden 31 patiënten met in totaal 98 aangetaste gewrichten onderzocht. Gemeten werden de gewrichtsomvang voor en na de behandeling, de kracht van de pinch-grip en de bewegingsruimte. 30 van de 31 patiënten lieten onder beide behandelingen verbetering zien. Wat de studie níét laat zien: een duidelijk voordeel van een van de twee stoffen — het was een vergelijkingsstudie, geen werkzaamheidsbewijs ten opzichte van placebo.
Een heel andere vraag stelden Jurkovic et al. in 2010 in de Ceskoslovenska patologie: hoe is SOD verdeeld in de placenta en de decidua bij pre-eclampsie? Onderzocht werd de expressie van caspase 1, superoxidedismutase en calretinine. Het werk is een zuivere observatiestudie naar de weefselverdeling — het levert geen aanwijzingen voor behandelaanbevelingen en geen resultaat dat op voedingssupplementen kan worden toegepast.
Interessant wordt SOD ook buiten de kliniek, bijvoorbeeld in voeding. Bijzonder hoge SOD-activiteit tref je aan in bepaalde meloensoorten, in tarwekiemen en in sommige koolsoorten. Het probleem: SOD is een eiwit. In de maag breekt pepsine bij een pH van ongeveer 2 de eiwitketen af tot aminozuren. Vrij ingenomen SOD bereikt de bloedsomloop dus vrijwel niet als intact enzym. Daarom werken onderzoeksbenaderingen met maagsapresistente omhulsels, meestal op basis van tarwe-gliadine, om het enzym ongeschonden door de maag te loodsen.
Als je je afvraagt of jouw lichaam zelf SOD kan aanmaken: ja, voortdurend. Daarvoor heeft het de sporenelementen koper, zink en mangaan nodig — elk daarvan is een bouwsteen van een van de drie SOD-typen. Een zinktekort of een mangaantekort heeft dus indirect ook invloed op de SOD-activiteit, simpelweg omdat het metaal in het actieve centrum van het enzym ontbreekt.
Eerlijk moet je blijven over wat het beschikbare onderzoek níét laat zien: er bestaat in de EU geen toegelaten gezondheidsclaim voor SOD als voedingssupplement. Niet voor gewrichten, niet voor de huid, niet voor de veelgenoemde 'anti-aging'-hoek. De twee hier aangehaalde studies zijn een kleine vergelijkingsstudie met 31 patiënten en een weefselonderzoek — dat is geen basis voor algemene aanbevelingen. Wat wel gezegd kan worden: SOD is een enzym dat in elke cel van jouw lichaam actief is, en de wetenschap houdt zich er al meer dan 40 jaar mee bezig. Al het verdere is een zaak van lopend onderzoek.
