Selenium is een van de weinige sporenelementen waarbij de hoeveelheid in voeding sterk afhankelijk is van de plek waar het voer of graan is gegroeid. Europese bodems gelden vergeleken met Noord-Amerikaanse als seleniumarmer, waardoor tarwe uit Noord-Duitsland regelmatig minder selenium bevat dan tarwe uit Kansas. Het menselijk lichaam heeft er slechts microgramhoeveelheden van nodig, geen milligrammen — dat onderscheidt selenium van mineralen als calcium of magnesium met een factor duizend.
Chemisch gedraagt selenium zich vergelijkbaar met zwavel en wordt in het lichaam ingebouwd in selenoproteïnen. Ongeveer twee dozijn van zulke eiwitten zijn bij de mens bekend, waaronder enzymen die betrokken zijn bij redoxreacties. Globaal onderscheidt men anorganische vormen zoals natriumseleniet van organisch gebonden selenium zoals selenomethionine, dat onder meer voorkomt in paranoten of seleniumgist.
Het onderzoek naar seleniumverbindingen gaat ver terug. Al in 1974 verscheen in het Deutsche Tierärztliche Wochenschrift een overzichtsartikel van Schäfer over het gebruik van selenium bij de behandeling en preventie van spierziekten bij dieren. De context destijds was vooral de witte spierziekte bij kalveren en lammeren in seleniumarme weidegebieden — een voorbeeld van hoe een tekort aan dit sporenelement zichtbare gevolgen heeft, maar een teveel evenzeer schadelijk kan zijn.
Een later onderzoekspad richtte zich op organisch gebonden seleniumverbindingen als voedingssupplement. Sanotski beschreef in 2009 in Meditsina truda i promyshlennaia ekologiia een voedingssupplement met een zogenaamde derde generatie seleniumverbindingen en presenteerde gegevens over biologische effecten en farmacokinetiek. Rusetskaya en Borodulin onderzochten in 2015 in Biomeditsinskaia khimiia hoe organische seleniumverbindingen werken bij vergiftiging met zware-metaalzouten. Zij beschrijven dat zware metalen vrije radicalen kunnen bevorderen en het lichaamseigen antioxidantsysteem kunnen onderdrukken, en dat organische seleniumverbindingen in dierproeven een hogere biologische beschikbaarheid lieten zien dan anorganische. Als concreet voorbeeld noemen de auteurs diacetofenylselenide (DAPS-25).
Wat deze studies níet aantonen: ze zijn deels overzichtsartikelen, deels dierstudies, deels farmacologische karakteriseringen van afzonderlijke stoffen. Ze bewijzen geen algemeen effect van selenium uit voedingssupplementen op gezonde mensen, geen preventie van chronische ziekten en geen geneeskundige werking. Wie uit een dierproef met kalveren een aanbeveling voor het eigen voedingspatroon afleidt, rekt de beschikbare gegevens ver buiten hun grenzen op.
In de praktijk leveren al enkele paranoten rekenkundig de referentiehoeveelheid die de Deutsche Gesellschaft für Ernährung voor volwassenen aangeeft — het precieze gehalte in de noot varieert echter sterk, afhankelijk van het teeltgebied in Brazilië of Bolivia. Ook vis, orgaanvlees, eieren en peulvruchten dragen bij. Bij een gevarieerd dieet met dierlijke producten is een klinisch seleniumtekort in Midden-Europa zeldzaam geworden, maar het komt vaker voor bij een strikt plantaardig dieet, bij bepaalde darmaandoeningen of na bariatrische operaties.
De keerzijde is de smalle therapeutische marge. De afstand tussen aanbevolen inname en toxische dosis is bij selenium kleiner dan bij de meeste andere sporenelementen. Symptomen van chronische overvoorziening — selenose — lopen uiteen van broze nagels en haaruitval tot neurologische klachten. In seleniumrijke regio's zoals delen van de VS of Venezuela is dit gedocumenteerd; in Europa is het dankzij gematigde bodems een eerder theoretisch risico, maar bij hooggedoseerde preparaten een reëel risico.
Selenium wordt vaak in verband gebracht met de schildklier, omdat bepaalde selenoproteïnen een rol spelen bij de omzetting van schildklierhormonen. De EU heeft voor selenium weliswaar toegestane voedingsfunctieclaims goedgekeurd, maar voor concrete ziektebeelden geldt dat uitdrukkelijk niet. Wie vermoedt dat er sprake is van een tekort of een teveel, ontkomt niet aan een bloedmeting — de seleniumstatus laat zich noch aan de spiegel noch aan een nagelgleuf betrouwbaar aflezen.
