De ginkgoboom is een levend fossiel. Fossielvondsten van zijn kenmerkende waaiervormige bladeren gaan zo’n 200 miljoen jaar terug, een tijd waarin dinosauriërs nog leefden. Alle tegenwoordig bekende verwanten zijn uitgestorven — Ginkgo biloba is de enige overlevende soort van een hele plantenorde. Dat verklaart ook de bijnaam “waaierbladboom”: geen enkele andere boom die nu nog leeft, heeft zulke bladeren.
Oorspronkelijk komt de ginkgo uit China, waar afzonderlijke exemplaren in kloostertuinen meer dan 1.000 jaar oud zijn geworden. Via Japan en de Nederlandse Oost-Indische Compagnie bereikte de boom in de 18e eeuw Europa. Tegenwoordig staat hij wereldwijd als sier- en laanboom, mede omdat hij uiterst robuust is tegen luchtvervuiling, plagen en zelfs straling. Vier ginkgo’s overleefden in de directe omgeving van de atoombom op Hiroshima en schoten het jaar erop weer uit.
Voor gebruik als extract worden de groene bladeren aan het einde van de zomer geoogst, gedroogd en met oplosmiddelen ontsloten. Het in de meeste studies onderzochte standaardextract heet EGb761 en is ingesteld op een bepaald gehalte aan flavonglycosiden en terpenlactonen (ginkgoliden en bilobalide). Om die concentratie te bereiken, is ongeveer 50 kilogram blad nodig voor 1 kilogram extract — een verhouding van circa 50:1.
Over de stand van het onderzoek: Ginkgo biloba behoort tot de wereldwijd meest onderzochte plantenextracten. Diamond & Bailey rapporteerden in 2013 in The Psychiatric Clinics of North America dat in klinische studies dagdoseringen van 80 tot 720 mg werden ingezet over perioden van 2 weken tot 2 jaar, voornamelijk bij vragen rond cognitie, ouderdomsdementie, cerebrale doorbloedingsstoornissen en claudicatio intermittens (etalagebenen). Als besproken werkmechanismen noemen de auteurs een verbetering van de cerebrale doorbloeding en antioxidatieve eigenschappen; de trombocytenremmende werking wordt toegeschreven aan de flavonen en terpenlactonen.
De onderzoeksdata zijn echter niet eensluidend. Tan et al. benadrukten in 2015 in een systematisch overzichtsartikel in het Journal of Alzheimer’s Disease dat nut en bijwerkingen van EGb761 bij cognitieve beperking en dementie nog steeds controversieel worden besproken. Ook Singh et al. schreven in 2019 in Neurotherapeutics dat de werkzaamheid bij preventie en behandeling van dementie omstreden blijft — met name zou er nauwelijks data bestaan over de vraag of ginkgo een aanvullend effect heeft wanneer patiënten al een conventionele antidementiabehandeling krijgen. Sierpina et al. formuleerden in 2003 in American Family Physician nog positiever: systematische reviews wezen erop dat het extract dementiesymptomen zou kunnen verbeteren. Een vroeg overzichtsartikel hierover verscheen al in 1992 in The Lancet (Kleijnen & Knipschild).
Wat je concreet uit dit onderzoekslandschap kunt meenemen: in de positieve studies werd vrijwel altijd het gestandaardiseerde extract EGb761 gebruikt, niet bladpoeder of thee. Reken je de typische studiedosis van 240 mg extract om naar vers plantenmateriaal, dan komt dat met een verhouding van 50:1 neer op ruwweg 12 gram ginkgobladeren per dag. Dat verklaart waarom een infusie van een paar bladeren niet vergelijkbaar is met een geconcentreerd extract.
Belangrijk om te weten zijn ook de wisselwerkingen. Diamond & Bailey noemden in 2013 mogelijke interacties met MAO-remmers, alprazolam, haloperidol, warfarine en nifedipine. Sierpina et al. wezen er in 2003 op dat ginkgo in combinatie met warfarine, trombocytenaggregatieremmers en bepaalde andere plantaardige preparaten het bloedingsrisico kan verhogen. Voor operaties wordt het extract in veel klinische aanbevelingen dan ook enkele dagen van tevoren gestopt.
Wat het onderzoek niet aantoont: er is geen overtuigend bewijs dat ginkgo bij gezonde jonge mensen het geheugen “verbetert” of de prestaties bij examens verhoogt. De onderzochte effecten hebben bijna uitsluitend betrekking op oudere mensen met al bestaande beperkingen. Ook ontbreken tot op heden duidelijke antwoorden op de vragen die Diamond & Bailey opwierpen: optimale dosering, optimale behandelduur, langetermijneffecten en het beste moment om te starten.
In de keuken speelt ginkgo in Europa geen rol. In Oost-Azië worden de zaden (niet de bladeren) geroosterd gegeten, maar slechts in kleine hoeveelheden — ze bevatten toxische ginkgotoxineverbindingen. De bladeren zelf smaken bitter en worden niet als voedsel geconsumeerd, maar uitsluitend verwerkt tot extracten of thee.
Werking
Diamond & Bailey beschreven in 2013 in The Psychiatric Clinics of North America als in studies besproken mechanismen een verbetering van de cerebrale doorbloeding, en antioxidatieve en trombocytenremmende effecten. Tan et al. (Journal of Alzheimer’s Disease 2015) en Singh et al. (Neurotherapeutics 2019) kwamen echter tot de conclusie dat de werkzaamheid bij cognitieve beperking en dementie nog steeds controversieel wordt besproken. Bij gezonde mensen is er geen overtuigend bewijs voor geheugenverbetering.
Dosering
In klinische studies werden volgens Diamond & Bailey (2013) dagdoseringen van 80 tot 720 mg van het gestandaardiseerde extract EGb761 ingezet, over perioden van 2 weken tot 2 jaar. Het meest gebruikelijk waren 120 tot 240 mg per dag. Niet-gestandaardiseerde bereidingen zoals thee van bladeren bereiken de concentratie aan flavonglycosiden en terpenlactonen uit de studies rekenkundig niet.
Natuurlijke bronnen
De ginkgoboom is oorspronkelijk afkomstig uit China, maar wordt tegenwoordig wereldwijd als sierplant aangeplant.
Veelgestelde vragen
Wat is EGb761?
EGb761 is de naam van het gestandaardiseerde ginkgo-extract dat in de meeste klinische studies is onderzocht. Het is ingesteld op een bepaald gehalte aan flavonglycosiden en terpenlactonen. Wanneer publicaties het over "ginkgo" hebben, bedoelen ze vrijwel altijd dit extract en niet bladeren of thee.
Kan ik ginkgo combineren met bloedverdunnende medicijnen?
Sierpina et al. (2003) en Diamond & Bailey (2013) beschrijven een verhoogd bloedingsrisico bij combinatie met warfarine en trombocytenaggregatieremmers. Wie dergelijke medicijnen gebruikt, doet er goed aan de inname met de behandelend arts te bespreken.
Verbetert ginkgo het geheugen bij gezonde mensen?
Daarvoor is geen overtuigend bewijs. De onderzochte studies hebben bijna uitsluitend betrekking op oudere mensen met al bestaande cognitieve beperkingen. Bij jonge, gezonde mensen zijn geen overtuigende effecten op geheugen gedocumenteerd.
Hoe lang duurde het voordat een effect in studies waarneembaar was?
De studieduur varieerde volgens Diamond & Bailey (2013) aanzienlijk — van 2 weken tot 2 jaar. De meeste onderzoeken naar dementie en cognitie liepen over meerdere maanden. Kortetermijn-inname van enkele dagen is nauwelijks onderzocht.
Kun je de bladeren gewoon als thee zetten?
Een thee bereikt rekenkundig niet de concentratie aan flavonglycosiden en terpenlactonen die in de studies met EGb761 werd gebruikt. Voor 240 mg extract zijn bij de gebruikelijke verhouding van 50:1 ongeveer 12 gram bladeren nodig — en zelfs dan worden niet alle werkzame stoffen in water opgelost.
Moet je ginkgo voor een operatie stoppen?
Vanwege de trombocytenremmende effecten die Diamond & Bailey (2013) beschreven, wordt het extract in veel klinische aanbevelingen enkele dagen voor geplande ingrepen gestopt. Bespreek dit concreet met je chirurg of anesthesist.
Zijn ginkgozaden eetbaar?
In Oost-Azië worden geroosterde ginkgozaden gegeten, maar slechts in kleine hoeveelheden. Ze bevatten ginkgotoxine en kunnen bij grotere hoeveelheden toxisch zijn. De bladeren zelf zijn bitter en worden niet als voedsel gebruikt, maar uitsluitend verder verwerkt tot extracten.
