Wie in een natuurvoedingswinkel voor een schap staat en wil weten of er echt geen enkel dier heeft geleden voor een product, zoekt meestal als eerste naar een symbool: een gestileerde zonnebloem, een V met blad of een groen vinkje. Deze symbolen heten veganistische keurmerken, en daarachter zitten private certificerende instanties met hun eigen beoordelingscriteria. Een officieel wettelijk veganistisch keurmerk bestaat in Duitsland en de EU tot nu toe niet.
Het bekendste teken is de Veganblume van de Britse Vegan Society, die al sinds 1990 wordt vergeven. De Vegan Society zelf werd al in 1944 opgericht en muntte de term "vegan". In Duitsland is bovendien het V-Label wijdverbreid, dat beheerd wordt door de European Vegetarian Union en onderscheid maakt tussen de categorieën "vegetarisch" en "veganistisch".
Wat controleren de certificerende instanties concreet? Twee niveaus zijn doorslaggevend. Ten eerste: de ingrediëntenlijst. Geen vlees, geen vis, geen melk, geen ei, geen honing, geen gelatine, geen bijenwas, geen karmijn, geen schellak, geen wei, geen caseïne, geen lactose uit melk. Ten tweede: het productieproces. Daartoe behoren filterhulpstoffen zoals gelatine bij het klaren van wijn, draagstoffen van aroma's, vitamine D3 uit lanoline of suiker die is gefilterd via beenderkool. Een product kan dus een volledig plantaardige ingrediëntenlijst hebben en toch worden afgewezen, als er tijdens het proces dierlijke stoffen zijn gebruikt.
Een derde punt betreft dierproeven. De Veganblume vereist dat noch het eindproduct noch de ingrediënten voor dat product op dieren zijn getest, niet door de fabrikant zelf en niet in zijn opdracht door derden. Bij cosmetica is dat sinds 2013 sowieso EU-breed verplicht, maar bij levensmiddelen, schoonmaakmiddelen en voedingssupplementen geldt deze verplichting niet automatisch.
Een punt dat vaak voor discussie zorgt: kruisbesmetting. In bedrijven die ook dierlijke producten verwerken, valt niet altijd uit te sluiten dat er sporen in het eindproduct terechtkomen. De Vegan Society accepteert voor de Veganblume producten waarbij de fabrikant alle redelijke maatregelen heeft genomen om scheiding te waarborgen. Dat betekent voor de koper: een keurmerk betekent niet dat er in het laboratorium aantoonbaar nul moleculen van dierlijke oorsprong zijn, maar dat het product voldoet aan de regels van de certificerende instantie.
De kosten van de certificering worden gedragen door de fabrikanten. Voor de Veganblume geldt een jaarlijkse licentievergoeding die afhankelijk is van de omzet met het gecertificeerde product. Voor kleine producenten is dat een aanzienlijke post, wat een van de redenen is waarom veel eerlijk veganistische producten in kleine oplage helemaal geen keurmerk dragen. De omgekeerde redenering klopt dus niet: geen keurmerk betekent niet niet-veganistisch.
Als je eens globaal uitrekent wat zo een certificering in de praktijk inhoudt: een fabrikant met 20 producten moet voor elk afzonderlijk product het volledige recept, alle tussenstappen en proceshandelingen openleggen. Bij een voedingssupplement met 8 ingrediënten en telkens 3 verwerkingshulpstoffen zijn dat 24 afzonderlijke bewijsstukken per product, dus 480 bewijsstukken voor het hele assortiment. Elke receptuurwijziging leidt tot een nieuwe keuring. Dat verklaart waarom kleine, regelmatig wisselende ambachtelijke assortimenten zelden volledig gecertificeerd zijn.
Juridisch gezien is de term "veganistisch" in de EU overigens tot op de dag van vandaag niet wettelijk gedefinieerd. Artikel 36 van de Voedselinformatieverordening (VIV, EU-verordening 1169/2011) voorziet in zo een definitie, maar die is al meer dan tien jaar niet omgezet in wetgeving. Tot die tijd werkt de branche met een vrijwillige aanbeveling van de Duitse Verbraucherschutzministerkonferenz uit 2016. Deze aanbeveling vormt de basis waar de meeste Duitse keuringsinstanties zich op beroepen.
Wat een veganistisch keurmerk niet zegt: niets over biologische kwaliteit, niets over fair trade, niets over regionale herkomst, niets over voedingswaarden, niets over suikergehalte. Een gecertificeerd veganistische chocoladereep met 45 gram suiker per 100 gram blijft gewoon een snoepproduct. Een keurmerk is een uitspraak over dierlijke bestanddelen, meer niet. Wie een bredere ethische of ecologische uitspraak zoekt, moet aanvullend letten op andere keurmerken, zoals het EU-biologisch logo, Naturland, Demeter of Fairtrade.
Voor het dagelijks leven in het schap betekent dit: het keurmerk bespaart opzoekwerk. Zonder keurmerk is de blik op de ingrediëntenlijst nog steeds zinvol, aangevuld met een vraag aan de fabrikant over verwerkingshulpstoffen. Beide opties zijn legitiem en leiden tot veganistische producten. Het verschil zit in hoeveel moeite je als koper zelf wilt doen.
