Wie de mariadistel ooit langs een pad heeft zien groeien, herkent haar aan de wit gemarmerde bladeren en de stekelige violette bloemhoofdjes. Uit de kleine, donkere zaden van deze plant (botanisch Silybum marianum) wordt het complex van werkzame stoffen gewonnen dat tegenwoordig bekendstaat als silymarine.
Silymarine is geen enkelvoudige stof, maar een mengsel. Wadhwa et al. beschrijven in Molecules 2022 de samenstelling: meerdere flavonolignanen, met name silibinine (ook wel sylibine gespeld), aangevuld met silychristine, silydianine en taxifoline. Volgens dit overzicht maken de sylibines 70 tot 80 procent van het extract uit en zijn ze verantwoordelijk voor het grootste deel van de activiteit die in laboratoriumonderzoek is waargenomen. Als op een verpakking 200 mg silymarine staat, komt daarvan berekend ongeveer 140 tot 160 mg voor rekening van de sylibinefractie — de rest bestaat uit de kleinere flavonolignanen.
De historische context: Federico et al. (Molecules 2017) wijzen erop dat extracten uit mariadistelzaden zowel in de Europese als in de Aziatische traditionele geneeskunde werden gebruikt bij leverklachten. Dat is de reden waarom vrijwel het gehele moderne onderzoek zich eveneens op de lever richt.
Over de stand van het leveronderzoek: Gillessen & Schmidt publiceerden in 2020 in Advances in Therapy een narratief overzicht. Ze vatten samen dat silymarine in klinische studies is onderzocht bij patiënten met alcoholische en niet-alcoholische leververvetting en bij levercirrose. In een gepoolde analyse van studies bij cirrosepatiënten ging het gebruik van silymarine gepaard met een significante vermindering van lebergerelateerde gebeurtenissen. Concreter is het systematische overzicht van Li et al. (Annals of Hepatology 2024), dat zich specifiek richt op NAFLD en NASH — de niet-alcoholische leververvetting en de ontstekingsvorm daarvan. De auteurs stellen vast dat het bewijs weliswaar groeit, maar dat de definitieve werkzaamheid nog steeds onderwerp van discussie is.
Een belangrijk detail betreft de opname in het lichaam. Silymarine is slecht wateroplosbaar, wat de biologische beschikbaarheid beperkt. Gillessen & Schmidt beschrijven daarom dat het grootste deel van het klinische onderzoek is uitgevoerd met een speciale formulering genaamd Eurosil 85®, ontwikkeld voor een betere orale opname. Praktisch betekent dit: wie studieresultaten leest, moet nagaan welk extract werd gebruikt — een eenvoudig poederextract van gemalen zaden gedraagt zich anders dan een gestandaardiseerd droogextract.
Wat de veiligheid betreft, is er een relatief solide gegevensbasis. Soleimani et al. publiceerden in 2019 in Phytotherapy Research een bijgewerkt veiligheidsoverzicht. De kernboodschap: in dierproeven vertoonde silymarine geen relevante toxiciteit. Bij mensen werd de stof in therapeutische doses goed verdragen, zelfs bij een zeer hoge dosering van 700 mg driemaal daags gedurende 24 weken. Als bijwerkingen werden voornamelijk lichte maag-darmklachten zoals misselijkheid beschreven. Omgerekend komt die studiedosering neer op 2.100 mg per dag — aanzienlijk meer dan in gangbare voedingssupplementen. Vermeldenswaard is de kanttekening van dezelfde auteurs dat silymarine in een bacterieel testsysteem (Salmonella typhimurium) met metabole enzymen mutagene effecten vertoonde; de klinische relevantie van deze in-vitrobevinding is onduidelijk.
Wat het onderzoek niet aantoont: er is geen overtuigend bewijs dat silymarine een bestaande ernstige leverziekte kan genezen. De onderzochte effecten bevinden zich op ondersteunend niveau en zijn afhankelijk van het studiedesign in meer of mindere mate aanwezig. In de EU is dan ook geen gezondheidsclaim voor silymarine of mariadistel goedgekeurd. Wadhwa et al. noemen in hun overzicht daarnaast mogelijke benaderingen in het kankerveld, diabetes-, neuro- en hartonderzoek, maar het gaat daarbij overwegend om preklinische gegevens uit cel- en dierexperimenten — geen betrouwbare uitspraken voor de mens.
Botanisch behoort de mariadistel tot de familie van de samengesteldbloemigen (Asteraceae), waartoe ook kamille, goudsbloem en artisjok behoren. Wie allergisch is voor samengesteldbloemigen, doet er goed aan dat in gedachten te houden. De zaden zijn overigens klein — ongeveer vier tot zeven millimeter lang. Om een typisch extract te maken, worden grote hoeveelheden zaden met oplosmiddelen geëxtraheerd en het residu gestandaardiseerd, doorgaans op 70 of 80 procent sylymarine-gehalte.
