De term nootropicum komt uit het Grieks: nous (geest) en tropein (wenden, vormen). De Roemeens-Belgische chemicus Corneliu Giurgea introduceerde hem in 1972 om een specifieke klasse stoffen te beschrijven die op de hersenen inwerken zonder de typische bijwerkingen van stimulantia of sedativa. Inmiddels is het begrip vager geworden en omvat het receptplichtige geneesmiddelen, vrij verkrijgbare voedingssupplementen, aminozuren, vitaminen, paddenstoelen en plantenextracten.
De bandbreedte is enorm. Een overzichtsartikel van Malík en Tlustoš in Nutrients 2022 (DOI 10.3390/nu14163367) deelt nootropica in vier subgroepen in: klassieke synthetische verbindingen (zoals de piracetam-familie), stoffen die de hersenstofwisseling stimuleren, cholinerge werkzame stoffen en planten met hun extracten. Elke groep heeft eigen toepassingsgebieden, doseringsranges en bijwerkingsprofielen. Sommige stammen uit de klinische neurologie en worden ingezet bij dementie of na een beroerte; andere zijn puur lifestyle-producten voor studenten en werkenden.
Het grootste deel van wat vandaag vrij verkrijgbaar is, komt uit het plantenrijk. Een systematisch overzicht van Lorca et al. in Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2023 (DOI 10.1080/10408398.2021.2021137) analyseerde 256 humane studies uit de periode januari 2000 tot november 2021 en bracht de stand van de wetenschap in kaart voor zes neurocognitieve domeinen: waarneming en motoriek, taal, leren en geheugen, aandacht, executieve functies en sociale cognitie. De conclusie is tegelijk ontnuchterend en interessant. Ginkgo biloba was de meest onderzochte kandidaat op het gebied van waarneming en motoriek. Bacopa monnieri, een kruid uit de ayurvedische traditie, liet in studies effecten zien op taal, leren en geheugen. Voor andere planten is de bewijsbasis dunner of tegenstrijdig.
Belangrijk om te weten: de auteurs spreken uitdrukkelijk van proven and unproven effects — dus bewezen en niet-bewezen werkingen. Niet elke plant die als cognitief versterkend middel wordt verkocht, heeft ook valide humane data achter zich. Bij sommige liggen alleen celstudies of dierstudies voor. Bij andere spreken de studies elkaar tegen. En zelfs wanneer een effect in een studie meetbaar was, bleef het vaak klein en beperkt tot een specifieke groep — bijvoorbeeld oudere mensen met beginnend geheugenverlies, niet gezonde jonge volwassenen.
Verdeelt men de 256 opgenomen studies over de zes domeinen, dan vallen gemiddeld zo'n 43 studies per domein. Dat klinkt veel, maar is verspreid over tientallen planten met uiteenlopende extractkwaliteiten, doseringen en studiedesigns. Voor één afzonderlijke werkzame stof blijven dan vaak nog maar een handvol robuuste onderzoeken over. Precies dat maakt de beoordeling zo moeilijk.
Op EU-niveau zijn er voor plantaardige nootropica geen toegestane gezondheidsclaims. Dat betekent: een fabrikant mag niet op de verpakking schrijven dat zijn product het geheugen verbetert of de concentratie verhoogt. Wat hij wel mag, is de samenstelling vermelden en verwijzen naar toegestane naburige voedingsstoffen — zoals B-vitaminen die bijdragen aan de normale werking van het zenuwstelsel. Die naburige voedingsstoffen verklaren ook waarom veel nootropica-formules niet alleen een plantenextract bevatten, maar ook vitaminen, mineralen en aminozuren.
De term smart drug is misleidend. Malík en Tlustoš wijzen er in 2022 op dat ook plantaardige vertegenwoordigers bijwerkingen en contra-indicaties kunnen hebben. Wisselwerkingen met bloedverdunners, antidepressiva en bloeddrukverlagende middelen zijn voor verschillende plantenextracten beschreven. Wie regelmatig medicijnen gebruikt, doet er verstandig aan eerst een arts of apotheker te raadplegen.
Wat nootropica doorgaans niet kunnen: van een slecht uitgerust, gestrest en eenzijdig gevoed brein een goed presterend brein maken. Slaap, beweging, voeding en een gezond omgaan met mentale belasting overtreffen vrijwel elke capsule. Wie denkt met een plantaardig supplement vier uur slaap te vervangen of een examen zonder voorbereiding te halen, komt bedrogen uit. Realistischer is de rol als mogelijke bouwsteen binnen een gezonde levensstijl — geen kortere weg.
Het onderzoek naar deze stofklasse gaat door. Tot 2021 waren het de 256 studies die Lorca et al. hebben beoordeeld; sindsdien zijn er meer bijgekomen. Wie meer wil weten, vindt de oorspronkelijke studies via het DOI-nummer in elke wetenschappelijke database.
