Curcumine is de geel-oranje kleurstof die kerriepoeder zijn typische kleur geeft. Chemisch gezien behoort het tot de groep van de polyfenolen, en meer specifiek tot de curcuminoïden. In de verse of gedroogde kurkumawortel (Curcuma longa) zit het slechts in kleine hoeveelheden. Nelson en collega's schatten het aandeel in het Journal of Medicinal Chemistry van 2017 op maximaal ongeveer vijf procent. Concreet betekent dat: in 100 gram gedroogd kurkumapoeder zit hoogstens ongeveer vijf gram zuivere curcuminoïden. Wie een halve theelepel kurkuma (ongeveer een gram) over het eten strooit, neemt maximaal 50 milligram curcumine op, nog voordat het lichaam er überhaupt mee begint.
En precies daar ligt het meest interessante aspect van deze stof: de slechte biologische beschikbaarheid. Anand en collega's vattan dit in 2007 samen in Molecular Pharmaceutics. Curcumine wordt slecht opgenomen in de darm, snel omgezet in lever en darmwand en daarna snel weer uitgescheiden. Zelfs fase-I-studies toonden aan dat de stof tot 12 gram per dag door mensen veilig wordt verdragen, maar daarvan bereikt slechts een uiterst klein deel het bloed. Dit verschil tussen theoretische opname en werkelijke bloedconcentratie is de reden waarom zuiver curcuminepoeder in een capsule doorgaans weinig zin heeft.
Het onderzoek heeft meerdere manieren geprobeerd om dit te omzeilen. Anand noemt vijf benaderingen: de combinatie met piperine (de scherpstof uit zwarte peper), liposomale curcumine, nanodeeltjes, fosfolipidecomplexen en structurele curcumine-analoga. De bekendste aanpak is de combinatie met peper. Shoba en collega's toonden al in 1998 in Planta Medica aan bij gezonde vrijwilligers dat 20 milligram piperine de biologische beschikbaarheid van twee gram curcumine met 154 procent kan verhogen. Piperine remt bepaalde leverenzymen, zodat curcumine langer in het bloed circuleert.
Wat het onderzoek zegt over mogelijke effecten, is gemengd. Peng en collega's beschreven in 2021 in Drug Design, Development and Therapy een breed overzicht van ontstekingsprocessen en bespreken curcumine als kandidaatmolecuul voor onderzoek bij aandoeningen zoals chronisch inflammatoire darmziekten, psoriasis en atherosclerose. Zia en collega's vonden in 2021 in Biomedicine & Pharmacotherapy in het kader van een overzichtsstudie aanwijzingen dat curcumine en zijn afbraakproducten in modelorganismen zoals de rondworm C. elegans, fruitvliegjes, gist en muizen de gemiddelde levensduur verlengden. Belangrijk hierbij: dit zijn modelorganismen, geen mensen.
Er is ook de kritische kant, en die verzwijgen we niet. Nelson en collega's betogen in 2017 in het Journal of Medicinal Chemistry dat curcumine zowel als PAINS als als IMPS moet worden geclassificeerd. Met andere woorden: de stof verstoort in laboratoriumonderzoek vaak meetmethoden en levert valspositieve resultaten op. Volgens hun telling zijn er meer dan 120 klinische studies uitgevoerd met curcuminoïden tegen uiteenlopende aandoeningen, en geen enkele dubbelblinde, placebogecontroleerde studie was succesvol. Dit standpunt is omstreden in de vakwereld, maar het hoort erbij als je eerlijk over de stand van het onderzoek wil praten.
Wat betekent dit voor de praktijk? Ten eerste: kurkuma als kruid is een onschuldige en culinair interessante zaak, of het nu in een Indisch kerriegerecht zit, in gouden melk of in een rijstpan met een snufje geelwortel. Ten tweede: wie curcumine gericht wil opnemen, moet letten op de bereiding. Vet helpt, omdat curcumine vetoplosbaar is. Zwarte peper helpt ook, zoals Shoba in 1998 aantoonde. Ten derde: bij extracten met een hoog curcuminoïdengehalte, vaak gestandaardiseerd op 95 procent curcuminoïden, bevat een capsule van 500 milligram rekenkundig ongeveer 475 milligram curcuminoïden. Dat komt overeen met de hoeveelheid curcumine in ongeveer 10 gram gedroogd kurkumapoeder, oftewel twee tot drie eetlepels kruid.
Belangrijk om te weten is ook wat curcumine niet is: geen geneesmiddel, geen vervanging voor medische behandeling, geen stof met bewezen geneeskrachtige werking. In de EU bestaat er tot nu toe geen goedgekeurde gezondheidsclaim voor curcumine. Wat er wel is, is een zeer actief onderzoeksveld met veelbelovende laboratoriumresultaten, overtuigende veiligheidsgegevens bij hoge doses en een tot op heden onbeantwoorde vraag: hoe krijg je deze stof betrouwbaar in de bloedbaan, en wat gebeurt er daar dan werkelijk?
