De term adaptogeen werd in 1947 bedacht door de Sovjet-toxicoloog Nikolaj Lazarev. Hij zocht naar plantaardige stoffen die piloten en soldaten onder extreme belasting productief moesten houden – zonder de bijwerkingen van stimulerende middelen. Uit dit onderzoek stamt ook de klassieke definitie die zijn leerling Israël Brekhman in 1968 formuleerde: een adaptogeen moet op niet-specifieke wijze de weerstand tegen stress verhogen, het organisme normaliseren en zelf grotendeels onschadelijk zijn.
Tot de planten die traditioneel onder deze noemer worden samengebracht, behoren onder andere rozenwortels (Rhodiola rosea), Siberische ginseng (Eleutherococcus senticosus), ginseng (Panax ginseng), ashwagandha (Withania somnifera), Schisandra chinensis en de vitaliteitspaddenstoel reishi. De lijst is niet afgesloten en wordt afhankelijk van de auteur anders getrokken. Sommigen rekenen ook kurkuma of heilig basilicum (tulsi) daartoe.
Belangrijk om te weten: in de Europese Unie is 'adaptogeen' geen wettelijk gedefinieerde term. De Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) heeft tot nu toe geen gezondheidsclaims voor adaptogene planten goedgekeurd. In de praktijk betekent dit: een fabrikant mag op een verpakking rozenwortels niet schrijven dat het preparaat 'stress vermindert' of 'het mentale prestatievermogen verhoogt'. De term zelf mag worden gebruikt, concrete werkingsclaims echter niet.
Botanisch en chemisch hebben adaptogeensoorten weinig gemeen. Rhodiola bevat rosavinen en salidroside, ashwagandha de withanoliden, ginseng de ginsenosiden, schisandra de schisandrinen. Het zijn heel verschillende stofklassen. Wat ze in traditioneel gebruik verbindt, is het idee van regulering – dus niet één richting zoals 'stimulerend' of 'kalmerend', maar een balans afhankelijk van de toestand van het organisme. Dit concept is in de westerse farmacologie ongebruikelijk en moeilijk te toetsen, omdat klassieke studiedesigns doorgaans één duidelijk eindpunt in één richting meten.
De meeste adaptogeensoorten stammen uit de traditionele geneeskunde van Siberië, China, Korea en India. Rhodiola groeit op hoogtes vanaf ongeveer 3.000 meter, ashwagandha in droge streken van India en Noord-Afrika, schisandra in de bossen van het Verre Oosten. De wortels of bessen worden gedroogd en meestal verwerkt tot poeder, extract of tinctuur. Een hoogwaardig rhodiola-extract wordt vaak gestandaardiseerd op 3 procent rosavinen en 1 procent salidroside – wat ongeveer overeenkomt met de natuurlijke verhouding in de wilde plant.
Een korte rekensom laat zien waarom gestandaardiseerde extracten zo gangbaar zijn: verse rhodiola-wortel bevat afhankelijk van de standplaats tussen 0,5 en 1,5 procent rosavinen. Om een typische studiedosis van 200 mg extract (met 3 procent rosavinen, dus 6 mg zuivere rosavinen) via de onbewerkte wortel te bereiken, zou je afhankelijk van de kwaliteit tussen de 400 mg en 1,2 g gedroogd wortelpoeder per portie moeten innemen. Dat is de reden waarom capsules met puur poeder aanzienlijk zwaarder zijn dan die met extract.
De stand van het onderzoek is wisselend. Voor rhodiola bestaan enkele gerandomiseerde onderzoeken naar mentale vermoeidheid, voor ashwagandha naar cortisolspiegels, voor ginseng naar fysiek uithoudingsvermogen. Veel van deze studies hebben kleine deelnemersaantallen, uiteenlopende preparaten en korte looptijden. Systematische overzichtsstudies komen regelmatig tot de conclusie dat de evidentie veelbelovend maar onvoldoende is om betrouwbare aanbevelingen op te baseren. Dat is precies de reden waarom de EFSA tot nu toe geen health claim heeft toegelaten.
Wat adaptogeensoorten niet zijn: het zijn geen slaapmiddelen, geen antidepressiva, geen vervangende therapie bij een burn-out en geen stof die belastende levensomstandigheden wegtovert. Wie chronisch slecht slaapt, onder zware druk staat of lichamelijke klachten heeft, doet er goed aan een arts te raadplegen – en niet te grijpen naar het kruidenkastje.
In de keuken en het dagelijks leven worden adaptogene planten meestal als poeder in smoothies gebruikt, als thee van gedroogde wortels of als capsule ingenomen. De smaak is bij de meeste wortels aards en licht bitter; schisandra is verrassend veelzijdig – de Chinese naam 'Wu Wei Zi' betekent letterlijk 'vrucht van de vijf smaken'. Combinaties van meerdere adaptogeensoorten zijn in de traditionele Chinese geneeskunde gebruikelijk, maar in modern gebruik omstreden, omdat afzonderlijke werkingen dan nauwelijks nog te onderscheiden zijn.
