Een bosje verse tijm ruikt naar het zuiden, naar hete kalkhellingen en kruidenlikeur. Botanisch heet de plant Thymus vulgaris, in de volksmond Echte tijm, Tuintijm of Roomse tijm. Ze behoort tot de lipbloemenfamilie en is van oorsprong afkomstig uit het westelijke Middellandse Zeegebied, waar ze groeit op droge, kalkrijke bodems. Tegenwoordig wordt ze in grote delen van Europa en Noord-Amerika geteeld.
De kenmerkende geur is afkomstig van etherische oliën, in de eerste plaats thymol en carvacrol. Deze twee verbindingen bepalen zowel de smaak als de wetenschappelijke interesse. Basch en collega’s publiceerden in 2004 in het Journal of Herbal Pharmacotherapy een systematisch overzichtsartikel over Thymus vulgaris en thymol, waarin ze de tot dan beschikbare literatuur over farmacologie, kinetiek, wisselwerkingen, bijwerkingen, toxicologie en dosering hebben samengevat. Het artikel maakt onderscheid tussen wat uit traditioneel gebruik stamt en wat uit gecontroleerd onderzoek blijkt — een eenduidige klinische conclusie laat zich uit een dergelijk overzichtswerk echter niet trekken.
Een andere invalshoek betreft de zuiverheid. Jurowski en collega’s onderzochten in 2022 in Biological Trace Element Research (DOI 10.1007/s12011-021-02864-2) zes traditionele plantaardige geneesmiddelen uit Poolse apotheken die Thymi herba bevatten — gedroogd tijmkruid van Thymus vulgaris en Thymus zygis. Met behulp van elektrothermische atomaire absorptiespectrometrie bepaalden de auteurs het totaalgehalte aan chroom en vergeleken de waarden met de ICH-Q3D-richtlijn voor elementaire verontreinigingen. De studie is een korte mededeling en bestrijkt alleen de Poolse markt, maar laat zien dat de vraag naar sporen van zware metalen in kruidenproducten een reëel onderwerp is. Wie tijm als voedingsmiddel of thee koopt, heeft een goede reden om te letten op herkomst en keuringsrapporten.
In de keuken wordt tijm meestal gedroogd gebruikt. Een theelepel komt overeen met ongeveer 1 g. Voor een familiepan bonensoep voor vier personen gaat er dus zo’n 2 g in het gerecht — de hoeveelheid waarmee men in het Middellandse Zeegebied al generaties lang kookt. Voor een infusie wordt van oudsher 1 tot 2 g gedroogd kruid overgoten met 150 ml heet water. Bij etherische olie liggen de geconcentreerde hoeveelheden vele orden van grootte lager, omdat thymol in hoge dosis irriterend werkt; ook Basch et al. wijzen daar uitdrukkelijk op.
Botanisch is een tweede blik de moeite waard. Thymus vulgaris is een halfstruik die 10 tot 40 cm hoog wordt. De bladeren zijn smal, aan de onderkant wollig, en de kleine bloemen variëren van lichtroze tot violet. De plant bloeit van mei tot oktober en is een uitstekende drachtplant voor bijen. Geoogst wordt meestal vlak voor of tijdens de bloei, omdat het gehalte aan etherische oliën dan het hoogst is. Voor 1 kg gedroogd tijmkruid is, afhankelijk van het droogverlies, zo’n 3 tot 4 kg vers kruid nodig.
Wat het onderzoek niet aantoont: uit het genoemde overzichtswerk en de zuiverheidsstudie zijn geen betrouwbare uitspraken te doen over concrete klinische effecten, werkzaamheid of vergelijking met standaardbehandelingen. De EU heeft voor tijm geen goedgekeurde gezondheidsclaims vastgesteld op grond van de Health Claims Verordening. Traditioneel gebruik en wetenschappelijk bewijs zijn twee afzonderlijke categorieën, en overzichtswerken zoals dat van Basch bundelen beide zonder dat onderscheid op te heffen.
Bij verwerking is tijm opvallend robuust. Anders dan basilicum of peterselie verdraagt tijm lang meekoken — de etherische oliën zitten gebonden aan de stevige bladstructuur en vervluchtigen langzamer. Daarom gaat tijm van oudsher al vroeg de stoofpot in, terwijl verse kruiden pas aan het einde worden toegevoegd. Gedroogd bewaard op kamertemperatuur, buiten het licht en droog, behoudt tijm ongeveer 12 tot 18 maanden zijn volle aroma. Daarna wordt de geur vlakker, maar onbruikbaar wordt het kruid er niet door.
Werking
Basch et al. publiceerden in 2004 in het Journal of Herbal Pharmacotherapy een systematisch overzichtsartikel over Thymus vulgaris en thymol, met een samenvatting van farmacologie, kinetiek, bijwerkingen en dosering. Jurowski et al. bepaalden in 2022 in Biological Trace Element Research (DOI 10.1007/s12011-021-02864-2) het totaalgehalte aan chroom in zes tijmkruidpreparaten uit Poolse apotheken. Concrete klinische werkzaamheidsuitspraken zijn op basis van deze twee studies niet te doen.
Dosering
In de traditionele toepassing wordt voor een infusie 1 tot 2 g gedroogd tijmkruid overgoten met ongeveer 150 ml heet water. In de keuken komt een theelepel gedroogde tijm overeen met ongeveer 1 g. Bij etherische olie liggen de geconcentreerde hoeveelheden aanzienlijk lager, omdat thymol in hoge dosis irriterend kan werken — Basch et al. wijzen daar in hun overzichtswerk uit 2004 uitdrukkelijk op. Eigen therapeutische aanbevelingen leiden wij hieruit niet af.
Natuurlijke bronnen
Tijm is afkomstig uit het westelijke Middellandse Zeegebied en wordt tegenwoordig in grote delen van Europa en Noord-Amerika geteeld.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen tijm en wilde tijm?
Echte tijm (Thymus vulgaris) is de klassieke tuintijm uit het westelijke Middellandse Zeegebied. Wilde tijm of kruipende tijm (Thymus serpyllum) is een verwante, wildgroeiende soort. Beide ruiken vergelijkbaar, maar verschillen in groeivorm en samenstelling van de etherische oliën.
Hoe lang is gedroogde tijm houdbaar?
Bij kamertemperatuur, buiten het licht en droog bewaard, behoudt gedroogde tijm ongeveer 12 tot 18 maanden zijn volle aroma. Daarna wordt de geur vlakker, maar onbruikbaar wordt het kruid er niet door. Een gesloten pot is beter dan een open zakje.
Kan ik verse tijm vervangen door gedroogde?
Ja. Als vuistregel gebruik je drie delen verse tijm voor één deel gedroogde, omdat het aroma in gedroogd kruid geconcentreerder is. Een theelepel gedroogde tijm (ongeveer 1 g) staat dus gelijk aan zo'n drie theelepels verse blaadjes.
Wanneer wordt tijm geoogst?
Vlak voor of tijdens de bloei tussen mei en oktober, omdat het gehalte aan etherische oliën dan het hoogst is. Er wordt 's ochtends gesneden, nadat het dauw is opgedroogd maar voordat de middagzon de oliën doet vervluchtigen.
Is thymol hetzelfde als tijm?
Nee. Thymol is een van de belangrijkste bestanddelen van de etherische olie van Thymus vulgaris, naast carvacrol en andere verbindingen. Basch et al. hebben in 2004 de beschikbare gegevens over beide — de plant én de enkelvoudige stof — samen in kaart gebracht.
Moet ik me zorgen maken over zware metalen in tijm?
Jurowski et al. onderzochten in 2022 zes tijmkruidpreparaten uit Poolse apotheken op totaalchroom. De studie laat zien dat elementaire verontreinigingen in kruidenproducten een reëel onderwerp zijn. Wie zeker wil zijn, let op de herkomst en de keuringscertificaten van de leverancier.
Hoe gebruik ik tijm het beste bij het koken?
Anders dan basilicum verdraagt tijm lang meekoken en gaat het al vroeg de pan in. De etherische oliën lossen langzaam uit de stevige blaadjes. Voor een familiegerechtje voor vier personen is zo'n 2 g gedroogde tijm een gebruikelijke hoeveelheid.
