Silicium is na zuurstof het meest voorkomende element in de aardkorst. Toch bevatten veel bodems nauwelijks plantbeschikbaar silicium, ook wel kiezelzuur genoemd. Deze tegenstrijdigheid wordt beschreven door Gaur et al. in een overzichtsartikel in Ecotoxicology and Environmental Safety (2020): puur silicium is overal aanwezig, maar de voor planten opneembare vorm – opgelost kiezelzuur – is beperkt.
Voor het menselijk lichaam speelt silicium als sporenelement een rol in het bindweefsel, en in huid, haar, nagels en botten. Het wordt voornamelijk opgenomen via plantaardige voeding. Gierst geldt daarbij als een van de rijkste bronnen, gevolgd door haver, gerst, aardappelen en bamboescheuten. Wie een week lang 60 gram haver als ontbijt eet, haalt daar al een relevante hoeveelheid uit – haver en gierst behoren tot de zogenoemde siliciumaccumulatoren onder de granen.
Daarvoor is de plantenbiologie verantwoordelijk. Gürriero et al. beschrijven in Frontiers in Plant Science (2016) dat silicium in planten hoofdzakelijk als kiezelzuur wordt opgenomen en vervolgens als siliciumdioxide (SiO2) in de celwand wordt opgeslagen. Eenzaadlobbige planten – grassen zoals gierst, haver en gerst – slaan aanzienlijk meer silicium op dan tweezaadlobbige planten. Het SiO2 verbindt zich met cellulose en hemicellulose en versterkt de celwand mechanisch. Wie gierst eet, consumeert dus letterlijk opgeslagen kiezelzuur uit de celwanden.
Gaur et al. (2020) concluderen dat silicium voor de meeste planten onder gunstige omstandigheden niet strikt noodzakelijk is. Zodra er echter stress optreedt – droogte, zoutbelasting, zware metalen, plaagdieren – verbetert silicium de groei en weerbaarheid aanzienlijk. Daarom wordt het in de plantenfysiologie als “quasi-essentieel” aangemerkt: niet altijd nodig, maar vaak nuttig. Deze studies gaan uitdrukkelijk over planten, niet over mensen. Wat silicium in het menselijk metabolisme precies doet, is een ander onderzoeksveld en komt in de hier geciteerde werken niet aan bod.
De naam kiezelzuur leidt soms tot verwarring. Chemisch gezien gaat het om orthokiezelzuur (Si(OH)4), de enige vorm die planten via de wortel kunnen opnemen. In water opgelost komt het in lage concentraties vrijwel overal voor; in mineraalwaters loopt het gehalte uiteen van enkele tot meer dan 40 milligram per liter. Een liter kiezelzuurrijk mineraalwater kan daarmee meer silicium leveren dan menige maaltijd.
De vormen waarin silicium in voedingssupplementen voorkomt, lopen sterk uiteen: siliciumdioxide als fijn poeder is praktisch onoplosbaar en wordt nauwelijks geresorbeerd. Colloïdaal kiezelzuur, gestabiliseerd orthokiezelzuur of bambusextract zijn pogingen om de biobeschikbaarheid te verhogen. Bamboescheuten en het bijbehorende extract kunnen tot 70 procent siliciumdioxide in het gedroogde materiaal bevatten – de hoogste bekende waarde in het plantenrijk, wat aansluit bij wat Gürriero et al. (2016) beschrijven over de massale SiO2-opslag in grassen en verwante planten.
Ook de bereiding speelt een rol. Bij het koken wordt een deel van het plantaardige kiezelzuur omgezet in opgeloste vorm. Wie het kookwater van gierst of haver weggooit, verliest een deel daarvan. Kort weken, weinig water gebruiken en het kookvocht meenuttigen – bijvoorbeeld als pap of soep – behoudt meer ervan in het eten.
Wat silicium wetenschappelijk interessant maakt, is de dubbele rol: het is een bouwstof die celwanden verhardt, én een element dat bij belasting kennelijk buffer- en beschermingsfuncties overneemt – althans in planten. Vertaling naar de mens vraagt voorzichtigheid. De geciteerde werken beschrijven de plant, niet het lichaam. Ze verklaren wel waarom granen, bambus en heermoes van oudsher de klassieke bronnen zijn als het gaat om kiezelzuur in de voeding.
Werking
In een overzichtsartikel in Ecotoxicology and Environmental Safety (Gaur et al., 2020) wordt silicium beschreven als een “quasi-essentieel” element voor planten, dat onder stressomstandigheden groei en weerbaarheid verbetert. Gürriero et al. toonden in Frontiers in Plant Science (2016) aan dat silicium in de vorm van SiO2 in de plantaardige celwand wordt ingebouwd en daar interageert met cellulose en hemicellulose. Beide studies hebben betrekking op plantenfysiologie, niet op het menselijk metabolisme.
Dosering
Voor silicium bestaat in Nederland geen officieel vastgestelde referentiewaarde voor de dagelijkse inname. De werkelijke opname via voeding varieert sterk en hangt af van het aandeel granen, water en plantaardige producten in het dieet. Kiezelzuurrijke mineraalwaters kunnen tussen enkele en meer dan 40 milligram silicium per liter leveren. De genoemde studies doen geen uitspraken over de dosering voor mensen.
Natuurlijke bronnen
Silicium komt voor in plantaardige voedingsmiddelen zoals gierst, haver, gerst, aardappelen en bamboescheuten.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen silicium en kiezelzuur?
Silicium is het chemische element. Kiezelzuur is de in water opgeloste vorm, chemisch orthokiezelzuur (Si(OH)4). Alleen deze vorm kunnen planten opnemen, en met beperkingen ook de menselijke darm. Siliciumdioxide (SiO2) is de vaste, nauwelijks oplosbare vorm, zoals die voorkomt in zand of in plantaardige celwanden.
Welke voedingsmiddelen bevatten veel silicium?
Gierst geldt als bijzonder rijk, gevolgd door haver, gerst, aardappelen en bamboescheuten. Gürriero et al. (2016) beschrijven grassen als de voornaamste accumulatoren, omdat zij silicium massaal in de celwand inbouwen. Ook kiezelzuurrijke mineraalwaters dragen bij.
Is silicium hetzelfde als siliconen?
Nee. Silicium is een chemisch element (Si). Siliconen zijn synthetische polymeren opgebouwd uit silicium, zuurstof en organische groepen, en komen in deze vorm niet voor in de natuur.
Waarom wordt bambusextract vaak aanbevolen voor silicium?
Bambus behoort tot de grassen en slaat daardoor veel siliciumdioxide op. Gedroogd bambusextract kan tot 70 procent SiO2 bevatten en is daarmee een van de meest geconcentreerde plantaardige bronnen.
Gaat er silicium verloren bij het koken?
Een deel van het plantaardige kiezelzuur lost bij het koken op in het water. Wie het kookwater van gierst of haver weggooit, verliest dit aandeel. Bereiding als pap of soep behoudt meer ervan in het eten.
Is silicium essentieel voor mensen?
Voor planten wordt silicium als quasi-essentieel aangemerkt (Gaur et al., 2020). Voor mensen is het bekend als sporenelement, maar een officiële referentiewaarde voor de dagelijkse inname is in Nederland niet vastgesteld.
