Bernagieolie

Uit de zaden van de bernagieplant (Borago officinalis) wordt een olie geperst die van alle plantaardige oliën het hoogste natuurlijke gehalte aan gamma-linoleenzuur bevat. Dit meervoudig onverzadigd vetzuur, kortweg GLA, maakt in de bernagiazaden ongeveer 17 tot 25 procent van de vetzuren uit – ter vergelijking: teunisbloemolie ligt doorgaans op 8 tot 10 procent. Dat betekent dat één milliliter bernagieolie ruwweg twee keer zoveel GLA bevat als dezelfde hoeveelheid teunisbloemolie.

De plant zelf is afkomstig uit het Middellandse-Zeegebied. In Duitsland staat ze bekend als 'komkommerkruid', omdat de verse bladeren duidelijk naar komkommer ruiken. Tegenwoordig wordt ze verbouwd in grote delen van Europa en Noord-Amerika – deels als sierplant in de tuin, deels gericht als oliezaad op landbouwgronden. Voor de olieproductie worden uitsluitend de kleine, zwarte zaden gebruikt die na de bloei rijpen. Één kilogram bernagiazaden levert, afhankelijk van de perstechniek, tussen de 250 en 300 milliliter olie.

Botanisch behoort bernage tot de ruwbladigenfamilie (Boraginaceae). In deze familie komen van nature pyrrolizidinealkaloïden voor – verbindingen die in hogere doses de lever kunnen beschadigen. Daarom wordt bij oliën en voedingssupplementen van bernage doorgaans een reinigingsstap toegepast die deze alkaloïden verwijdert of terugbrengt tot onder de grenswaarde van het Bundesinstitut für Risikobewertung (0,007 microgram per kilogram lichaamsgewicht per dag). Wie bernagieolie koopt, let daarom best op de aanduiding 'PA-vrij' of 'pyrrolizidinealkaloïdengecontroleerd'.

Over de stand van het onderzoek: een recent review van Slama et al. in Chemistry & Biodiversity (2024) vat de bestaande studies over Borago officinalis samen. De auteurs brengen in kaart welke ingrediënten – met name fenolzuren, flavonoïden, anthocyanen, alkaloïden en terpenen – zijn aangetoond in bladeren, bloemen, zaden en wortels van de plant, en welke biologische activiteiten zijn beschreven in laboratorium- en dierproeven. Benadrukt wordt dat de meeste van deze effecten voortkomen uit in-vitro- en in-vivo-modellen, niet uit grote klinische studies bij mensen.

Een oudere studie van Lozano-Baena et al., gepubliceerd in Nutrients (2016), onderzocht Borago officinalis in een fruitvliegmodel (Drosophila SMART-test) en in HL-60-cellen, een menselijke leukemiecelllijn. De wilde vorm van de plant toonde in dit celsysteem antigenotoxische effecten; de IC50-waarden voor de cytotoxische werking lagen op 0,49 mg/ml (wilde vorm) en 0,28 mg/ml (cultuurvorm). Wat deze getallen betekenen voor de mens kan uit een celproef niet worden afgeleid – ze beschrijven uitsluitend het gedrag van geïsoleerde cellen in een reageerbuis.

Even belangrijk is wat het onderzoek tot nu toe niet oplevert: er zijn geen door de EFSA goedgekeurde gezondheidsclaims voor bernagieolie of GLA. Uitspraken als 'helpt bij eczeem' of 'werkt tegen reuma' zijn in de EU niet toegestaan, ook al zijn er in de literatuur afzonderlijke studies over deze onderwerpen te vinden. De onderbouwing vanuit grote, gerandomiseerde studies bij mensen is voor bernagieolie smaller dan vaak wordt gesuggereerd.

In de keuken speelt pure bernagieolie nauwelijks een rol, omdat ze hittegevoelig is en snel ranzig wordt. Ze wordt vrijwel uitsluitend gebruikt in capsules of in cosmetische bereidingen zoals crèmes en massageoliën. De verse bladeren zijn daarentegen een klassiek bestanddeel van de Frankfurter Grüne Soße – samen met peterselie, bieslook, kervel, zuring, pimpernel en waterkers. Zeven kruiden, waarvan één bernage.

Kwantitatief bekeken: een gangbare capsule bevat doorgaans 500 mg bernagieolie, wat overeenkomt met ongeveer 100 mg GLA. Die hoeveelheid via verse bernagiebladeren binnenkrijgen lukt niet – de groene plantenmassa bevat vrijwel geen GLA; die zit uitsluitend in de rijpe zaadjes. Een eetlepel bernagiazaden (ongeveer 10 g) bevat rekenkundig zo’n 300–450 mg GLA, dus net zoveel als drie à vier capsules.