De Heilpraktiker is een typisch Duits verschijnsel. In vrijwel geen enkel ander land bestaat een door de overheid gereglementeerd medisch beroep dat zonder medische opleiding mag worden uitgeoefend en toch de bevoegdheid heeft om ziekten te diagnosticeren en te behandelen. De basis hiervoor is het Heilpraktikergesetz van 1939, dat tot op heden in zijn kernstructuur van kracht is.
Wie als Heilpraktiker wil werken, legt een ambtelijk geneeskundig examen af bij de bevoegde gezondheidsautoriteit. Getoetst wordt niet de beheersing van een bepaalde methode, maar uitsluitingskennis: herkent de kandidaat ziekten die hij niet mag behandelen, en kent hij de grenzen van zijn bevoegdheid? Bepaalde gebieden zijn voorbehouden aan artsen, waaronder meldingsplichtige infectieziekten, verloskunde, tandheelkunde en het voorschrijven van verdovende middelen.
In de praktijk combineren Heilpraktiker zeer uiteenlopende methoden. Veelvoorkomend zijn fytotherapie, homeopathie, acupunctuur, koppen zetten, neurale therapie, Bachbloesems, osteopathie, bioresonantie en voedingsadvies. Juist die verscheidenheid heeft de beroepsgroep tot studieobject gemaakt. Naraindas beschrijft in 2011 in Anthropology & Medicine een veldonderzoek naar een Heilpraktiker die in een katholiek Duits dorp een ayurvedische kuurbedrijf runt. Sommige patienten reizen af, anderen sturen lichaamsmonsters per post. De auteur spreekt van een poly-therapie en duidt die als symptoom van een epistemische impasse binnen de reguliere geneeskunde, waaruit patienten op zoek gaan naar genezing langs wisselende wegen.
De discussie over kwaliteitsborging is oud. Ernst stelde al in 1996 in het International Journal for Quality in Health Care de vraag of het Duitse Heilpraktiker-model voor andere landen als voorbeeld zou kunnen dienen. Zijn conclusie is voorzichtig: de regulering is weliswaar beter dan volledige ongeregeldheid, maar het model zelf is geen optimale oplossing. Ernst wijst op aanzienlijke kennislacunes op het gebied van de complementaire geneeskunde en pleit voor strengere regulering en meer onderzoek. Een beknopte beschrijving van het beroepsprofiel is verder te vinden bij Demling in 2002 in Complementary Therapies in Medicine.
Belangrijk voor jou als klant: de Heilpraktiker is geen arts en geen vervanging voor een arts. Hij mag geen recepten uitschrijven voor apotheek- of receptplichtige geneesmiddelen en geen ziekteverlof verlenen. Rekeningen worden doorgaans privaat betaald; wettelijke zorgverzekeringen vergoeden de kosten niet of slechts in sterk beperkte uitzonderingsgevallen. Particuliere aanvullende verzekeringen voor Heilpraktiker-behandelingen zijn wijd verbreid.
De opleiding zelf is niet uniform geregeld. Er bestaat geen wettelijke opleidingsregeling zoals bij artsen of verpleegkundigen, geen studieduur, geen approbatie. Sommige Heilpraktiker hebben meerdere jaren gestudeerd aan particuliere scholen, anderen hebben zich autodidactisch voorbereid. Wat telt, is het slagen voor het ambtelijk geneeskundig examen. Deze ongelijkheid in opleidingsniveau is een van de punten die Ernst in 1996 kritisch aankaart. Vergelijkt men de exameneisen met een medische opleiding, dan is het verschil aanzienlijk: een arts doorloopt in Duitsland minimaal zes jaar plus een praktijkjaar, in totaal zo’n 12 semesters aan reguliere studietijd, voordat hij de approbatie ontvangt. Voor de Heilpraktiker-vergunning volstaat het behaalde kennisexamen.
Sinds 2018 bestaat de beperkte vergunning Heilpraktiker voor psychotherapie, die uitsluitend recht geeft op psychotherapeutische praktijkvoering. Daarnaast bestaat de sectorale Heilpraktiker-vergunning voor fysiotherapeuten, waarmee zij mogen behandelen zonder medisch voorschrift.
Wat het onderzoek niet aantoont: voor de meeste methoden die Heilpraktiker toepassen, bestaan geen betrouwbare werkzaamheidsbewijzen op het niveau dat voor toegelaten geneesmiddelen vereist wordt. De drie genoemde publicaties behandelen het beroep als sociaal en regulatoir verschijnsel, niet de werkzaamheid van afzonderlijke therapieen. Wie een Heilpraktiker bezoekt, doet er dan ook goed aan gericht te vragen naar opleidingsachtergrond, ervaring en de grenzen van de behandeling, en bij ernstige of onduidelijke klachten altijd ook medisch advies in te winnen.
