Een eetlepel donkergroen, bijna zwart glanzend olie over een bolletje vanille-ijs — in de Stiermark is dat geen gril, maar gewoon. Pompoenpitolie heeft er een beschermde geografische aanduiding (b.g.a.) en wordt gewonnen uit de pitten van de Stiermarkse oliepompoen, botanisch Cucurbita pepo var. styriaca. Het bijzondere aan dit ras: de pitten hebben geen harde schil. Ze kunnen direct worden geperst, zonder dat er eerst mechanisch gepeld hoeft te worden.
De weg van pompoen naar olie is opmerkelijk bewerkelijk. Voor één liter olie is zo'n 2,5 tot 3 kilogram pitten nodig, en daarvoor moeten ongeveer 30 tot 35 rijpe pompoenen worden geoogst, geopend en ontpit. De pitten worden gewassen, gedroogd, in de Stiermark van oudsher gemengd met wat zout en water, geroosterd en vervolgens geperst. Het roosteren zorgt voor de diepe kleur en de nootachtige smaak — een koudgeperste pompoenpitolie smaakt en ruikt merkbaar milder.
De olie zelf bestaat voornamelijk uit onverzadigde vetzuren. Het grootste aandeel is linolzuur (zo'n 45 tot 60 procent) en oliezuur (ongeveer 20 tot 40 procent), aangevuld met vitamine E in de vorm van verschillende tocoferolen, carotenoïden en fytosterolen. De groene kleur is een mengsel van chlorofyl en rode carotenoïden — afhankelijk van de invalshoek ziet de olie in het glas er soms groen, soms roodachtig uit. Dit effect heet dichroïsme en is kenmerkend voor echte Stiermarkse pompoenpitolie.
Over het onderzoek: in een gerandomiseerde studie bij mannen met goedaardige prostaatvergroting vergeleken Zerafatjou et al. (BMC Urology 2021) pompoenpitolie met tamsulosine, een werkzame stof die in de urologie wordt toegepast. De studie is enkelvoudig geblindeerd en onderzoekt symptomen van benigne prostaathyperplasie. Wie meer wil weten, vindt het onderzoek via DOI 10.1186/s12894-021-00910-8. Belangrijk om in perspectief te plaatsen: het gaat om één enkele klinische studie. Grotere meta-analyses die een duidelijke uitspraak mogelijk maken over het nut bij prostaat- of blaasklachten ontbreken. Wat pompoenpitolie in het lichaam doet, is wetenschappelijk minder helder dan de volksreputatie van de olie doet vermoeden.
Eerlijk gezegd moet ook dit worden gezegd: voor uitspraken als 'versterkt de blaas' of 'goed voor het haar' zijn geen betrouwbare, in grote studies gereproduceerde gegevens beschikbaar. Veel ervan komt uit ervaringskennis en kleinere onderzoeken met weinig deelnemers.
In de keuken speelt de olie een heel andere rol. Het is een puur genotsolie, geen braadolie. De meervoudig onverzadigde vetzuren zijn gevoelig voor hitte; vanaf ongeveer 120 graden worden ze afgebroken en verliest de olie zijn aroma en waardevolle bestanddelen. Daarom wordt de olie pas na het koken toegevoegd: over een salade, door een pompoencrèmesoep, over verse roomkaas, bij gekookte aardappelen, over vanille-ijs of als scheut door een roerei na het uit de pan halen. In de Stiermark wordt het zelfs met appelazijn gecombineerd tot een klassiek saladedressing, in een verhouding van ongeveer drie delen olie op één deel azijn.
Bij de bewaring toont pompoenpitolie zijn gevoeligheid. Zuurstof, licht en warmte zijn zijn vijanden. Een geopende fles hoort in de koelkast of in ieder geval op een donkere, koele plek, en moet binnen negen tot twaalf maanden worden opgebruikt. Ongeopend houdt het meestal een tot anderhalf jaar. Is het ranzig geworden, dan ruikt het scherp in plaats van nootachtig — dan gaat het door de gootsteen, niet over de salade.
Een praktische kanttekening: pompoenpitolie vlekt. Een vlek op een witte tafelkleed of een licht shirt is moeilijk te verwijderen, omdat de groen-rode kleurstofmoleculen vetoplosbaar zijn en diep in textielvezels doordringen. Wie er veel mee kookt, weet dat. Niet voor niets noemt de volksmond deze olie 'groen goud' — de prijs per liter ligt beduidend hoger dan die van olijfolie, wat te verklaren is door de inspanning voor teelt, oogst en persing.
Werking
In een enkelvoudig geblindeerde gerandomiseerde studie vergeleken Zerafatjou et al. (BMC Urology 2021, DOI 10.1186/s12894-021-00910-8) pompoenpitolie met de werkzame stof tamsulosine bij mannen met goedaardige prostaatvergroting. Grotere meta-analyses die een eenduidige beoordeling mogelijk maken, zijn tot nu toe niet beschikbaar. Voor andere vaak genoemde toepassingsgebieden zoals blaas of haargroei ontbreken betrouwbare klinische gegevens.
Dosering
In de genoemde studie van Zerafatjou et al. (2021) werd pompoenpitolie gedurende meerdere weken dagelijks ingenomen — de exacte hoeveelheid in milligram per dag vind je in de originele publicatie. In de Stiermarkse keukentraditie zijn één tot twee eetlepels (ongeveer 10 tot 20 milliliter) per gerecht gebruikelijk, waarbij de olie daar als genotsproduct wordt beschouwd, niet als voedingssupplement. Een algemeen geldende aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor gezondheidsdoeleinden bestaat niet.
Natuurlijke bronnen
Pompoenpitolie wordt gewonnen uit de pitten van de Stiermarkse oliepompoen (Cucurbita pepo var. styriaca), die voornamelijk in de Stiermark (Oostenrijk) wordt geteeld, maar ook in Slovenië, Hongarije en Rusland.
Veelgestelde vragen
Kan ik met pompoenpitolie bakken?
Nee. Vanaf ongeveer 120 graden worden de meervoudig onverzadigde vetzuren afgebroken en gaan aroma en waardevolle bestanddelen verloren. Pompoenpitolie voeg je pas na het koken toe, bijvoorbeeld over een salade, soep of aardappelen.
Waarom is pompoenpitolie zo duur?
Voor één liter is zo'n 2,5 tot 3 kilogram pitten nodig, wat overeenkomt met ongeveer 30 tot 35 rijpe pompoenen. Oogsten, ontpitten, drogen, roosteren en persen zijn arbeidsintensief. Daarom ligt de prijs beduidend hoger dan die van olijfolie.
Waarom ziet mijn pompoenpitolie er soms groen en soms rood uit?
Dat heet dichroïsme. De olie bevat tegelijk groene chlorofyllen en rode carotenoïden. Afhankelijk van hoe dik de laag is waardoorheen je kijkt, overheerst de ene of de andere kleur. In een dikke fles oogt het donkergroen, in een dunne laag op het bord roodachtig.
Hoe lang is een fles houdbaar?
Ongeopend een tot anderhalf jaar. Eenmaal geopend hoort de olie in de koelkast of op een donkere, koele plek en moet binnen negen tot twaalf maanden worden opgebruikt. Ruikt het scherp in plaats van nootachtig, dan is het ranzig geworden.
Is pompoenpitolie hetzelfde als Stiermarkse pompoenpitolie?
Nee. 'Steirisches Kürbiskernöl b.g.a.' is een beschermde geografische aanduiding. De pitten moeten afkomstig zijn uit een afgebakend gebied in Oostenrijk en aangrenzende regio's en worden geroosterd en geperst volgens een traditionele methode. Andere pompoenpitoliën kunnen uit andere landen en rassen komen en smaken vaak milder.
Kan ik de olie ook puur innemen?
Qua smaak zeker, een theelepel puur is in Oostenrijk gebruikelijk. Of dat gezondheidsvoordelen biedt, is wetenschappelijk niet aangetoond in grote studies. Als genotsolie is het daarentegen onbetwist hoogwaardig.
Waarom zijn vlekken zo moeilijk te verwijderen?
De groen-rode kleurstofmoleculen zijn vetoplosbaar en dringen diep in textielvezels door. Behandel de vlek het beste direct met afwasmiddel voordat hij droogt, en was daarna normaal. Toch verdwijnen sommige vlekken niet volledig.
