Niacine is een van de weinige voedingsstoffen die het lichaam gedeeltelijk zelf kan aanmaken, namelijk uit het aminozuur tryptofaan. Voor ongeveer één milligram niacine is circa 60 milligram tryptofaan nodig. Daarom spreekt men in de voedingswetenschap ook wel van niacine-equivalenten. In de zuivere vitaminevorm komt niacine voor in twee chemisch verwante moleculen: als nicotinezuur en als nicotinamide (niacinamide). Beide horen tot de vitamine B-groep en vallen onder de verzamelnaam vitamine B3.
Biochemisch gezien zijn beide vormen voorlopers van de co-enzymen NAD en NADP. Deze twee moleculen zijn betrokken bij een groot deel van de redoxreacties in cellen, dat wil zeggen overal waar energie uit voedingsstoffen wordt gewonnen. Kirkland & Meyer-Ficca beschrijven in Advances in Food and Nutrition Research (2018, DOI 10.1016/bs.afnr.2017.11.003) dat NAD daarnaast fungeert als co-substraat voor een reeks enzymen, waaronder sirtuïnes en poly(ADP-ribose)-polymerasen, enzymen die betrokken zijn bij de regulatie van genetische en epigenetische processen. Deze dubbele rol, enerzijds in de energiestofwisseling en anderzijds in de regulatie, verklaart waarom niacine in de wetenschap breder onderzocht wordt dan veel andere B-vitaminen.
In voeding komt niacine voor in relatief veel levensmiddelen. Vlees, vis en gevogelte behoren tot de rijkste bronnen, net als volkorenproducten, pinda's en paddenstoelen. Bij granen zit een groot deel van het niacine echter in gebonden vorm (niacytine), die het lichaam slechts beperkt kan benutten. Traditionele bereidingswijzen zoals het behandelen van maïs met kalkwater in Midden-Amerika (nixtamalisatie) maken het niacine beter beschikbaar. Historisch gezien was dit dan ook de reden waarom pellagra, de klassieke niacinegebrekziekte, vaker voorkwam in regio's waar maïs de basis van het dieet vormde zonder deze voorbehandeling.
Buiten de klassieke vitaminefunctie werd niacine lange tijd in hoge doses ingezet om bloedvetten te beïnvloeden, voordat statines dit terrein overnamen. Wuerch et al. vatten in Neurotherapeutics (2023, DOI 10.1007/s13311-023-01376-2) samen dat niacine via de receptor Hcar2 ook ingrijpt in immuunreacties en in processen zoals de fagocytose van myelineresten of amyloïd-bèta. De auteurs noemen multiple sclerose, alzheimer en parkinson als neurologische aandoeningen waarin niacine als kandidaat wordt onderzocht. Belangrijk hierbij: het gaat om overzichten van lopend onderzoek, niet om behandelaanbevelingen. Of en in welke dosering niacine bij deze aandoeningen daadwerkelijk klinisch nuttig is, staat nog open.
Een tweede, minder bekend toepassingsgebied is cosmetica. Een veiligheidsrapport in het International Journal of Toxicology (2005, DOI 10.1080/10915810500434183) beschrijft niacinamide in circa 30 cosmetische formuleringen, waaronder shampoos, haartonica en vochtinbrengende crèmes, met toepassingsconcentraties tussen 0,0001% in nachtcrèmes en tot 3% in lichaams- en handcrèmes. Voor nicotinezuur liggen de gebruikelijke concentraties lager, tussen 0,01% en 0,1%. Beide vormen zijn in Japan en in de EU toegelaten voor cosmetische toepassingen en gelden in de VS als GRAS (Generally Recognized As Safe) voor levensmiddelen.
De in de EU toegelaten claims voor niacine betreffen drie gebieden: de energiestofwisseling, de normale werking van het zenuwstelsel en het behoud van een normale huid en slijmvliezen. Deze formuleringen zijn gekoppeld aan een voldoende inname, niet aan een bepaald effect daarboven. De referentiewaarde voor de dagelijkse inname volgens EU-etikettering bedraagt 16 mg (NRV, Nutrient Reference Value). Een vergelijking maakt dit concreet: 100 g pinda's leveren ruwweg 12 mg niacine, een kipfilet van vergelijkbaar gewicht zit ook in de twee cijfers. Wie gevarieerd eet, dekt de behoefte via voeding doorgaans zonder moeite.
Wat het onderzoek niet zegt: er is geen betrouwbaar bewijs dat een inname ver boven de referentiewaarde bij gezonde mensen extra voordelen biedt. Hoge doses nicotinezuur kunnen bovendien de bekende flush veroorzaken, een roodheid van de huid met een gevoel van warmte en tintelingen, die weliswaar onschadelijk maar vervelend is. Nicotinamide veroorzaakt dit effect niet, maar heeft andere farmacologische eigenschappen. Oudere overzichten van Henderson (Annual Review of Nutrition, 1983) en Darby et al. (Nutrition Reviews, 1975) hebben de grondslagen van de biochemie en de behoeftedekking al helder beschreven; veel daarvan vormt tot op heden de basis van de aanbevelingen.
Werking
In de EU zijn voor niacine drie gezondheidsclaims officieel toegelaten: een bijdrage aan een normale energiestofwisseling, aan de normale werking van het zenuwstelsel en aan het behoud van een normale huid en slijmvliezen. Kirkland & Meyer-Ficca beschrijven in Advances in Food and Nutrition Research (2018) de achtergrond: niacine is een voorloper van NAD en NADP, twee co-enzymen die betrokken zijn bij talloze redoxreacties. Verder gaand onderzoek naar neurologische vraagstukken wordt samengevat in de review van Wuerch et al. in Neurotherapeutics (2023), waarbij het gaat om wetenschappelijk onderzoek, niet om gevestigde toepassingen.
Dosering
De EU-referentiewaarde (NRV) voor niacine bedraagt 16 mg per dag voor volwassenen. Deze hoeveelheid is via een gevarieerde voeding doorgaans makkelijk te halen: 100 g pinda's leveren ongeveer 12 mg, gevogelte en vis zitten in vergelijkbare orde van grootte. Bij cosmetisch gebruik liggen de toegepaste concentraties volgens het International Journal of Toxicology (2005) tussen 0,0001% en 3% (niacinamide) respectievelijk 0,01% tot 0,1% (nicotinezuur). Hoge doses nicotinezuur zijn een farmacologisch onderwerp en geen voedingsonderwerp; ze kunnen de zogenoemde flush veroorzaken.
Natuurlijke bronnen
Niacine komt voor in vlees, vis, gevogelte, volkorenproducten, paddenstoelen en pinda's.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen nicotinezuur en nicotinamide?
Beide zijn vormen van vitamine B3 en worden in het lichaam omgezet in de co-enzymen NAD en NADP. Nicotinezuur kan in hogere doses de zogenoemde flush veroorzaken, een tijdelijke roodheid van de huid met een gevoel van warmte. Nicotinamide (niacinamide) veroorzaakt dit effect niet en wordt daarom vaak gebruikt in cosmetica en voedingssupplementen.
Hoe hoog is de dagelijkse referentiewaarde?
In de EU bedraagt de Nutrient Reference Value 16 mg niacine per dag voor volwassenen. Deze waarde dient als basis voor de etikettering van levensmiddelen en voedingssupplementen. Via een normale gemengde voeding wordt deze waarde doorgaans bereikt.
In welke voedingsmiddelen zit veel niacine?
Rijke bronnen zijn vlees, vis, gevogelte, pinda's, paddenstoelen en volkorenproducten. Bij granen is een deel van het niacine gebonden in een moeilijk opneembare vorm (niacytine). Daarnaast kan het lichaam een deel zelf aanmaken uit het aminozuur tryptofaan: ongeveer 60 mg tryptofaan levert rekenkundig 1 mg niacine op.
Wat is pellagra?
Pellagra is de klassieke niacinegebrekziekte, die vroeger vaak voorkwam in regio's waar maïs het hoofdvoedsel was. Traditionele methoden zoals nixtamalisatie, het behandelen van maïs met kalkwater, maken het aanwezige niacine beter beschikbaar en voorkwamen het optreden ervan in Midden-Amerikaanse culturen.
Waarom wordt niacinamide gebruikt in huidverzorging?
Het veiligheidsrapport in het International Journal of Toxicology (2005) beschrijft niacinamide als haar- en huidverzorgend ingrediënt in circa 30 cosmetische productcategorieën, met concentraties tot 3% in lichaams- en handcrèmes. Beide vormen zijn in de EU en in Japan toegelaten voor cosmetisch gebruik.
Wat is de niacine-flush?
Hoge doses nicotinezuur kunnen een tijdelijke roodheid van de huid, een gevoel van warmte en tintelingen veroorzaken, de zogenoemde flush. Dit is onschadelijk maar vervelend, en treedt vooral op bij farmacologische hoeveelheden, niet bij normale voeding. Nicotinamide veroorzaakt dit effect niet.
Wordt niacine ingezet in de neurologie?
Wuerch et al. beschrijven in Neurotherapeutics (2023) niacine als onderzoekskandidaat onder andere bij multiple sclerose, alzheimer en parkinson. De review vat lopend onderzoek samen; een gevestigde klinische toepassing op deze gebieden bestaat vooralsnog niet.
