In de zomer, wanneer de Provence violet kleurt, is dat het werk van één enkele plantensoort: Lavandula officinalis, de echte lavendel. Botanisch gezien behoort hij tot de lipbloemigen en groeit als een kleine, houtachtige halfstruik die tot een meter hoog kan worden. Van oorsprong is hij thuis in het Middellandse Zeegebied, maar tegenwoordig wordt hij wereldwijd geteeld in gematigde klimaatzones, onder meer in Bulgarije, Frankrijk, Engeland en delen van Oost-Europa.
De bloemtrossen worden geoogst vlak voor de volle bloei, omdat het gehalte aan etherische olie dan het hoogst is. Die olie wordt gewonnen door stoomdestillatie en is de reden waarom lavendel zo bekend is geworden. De opbrengst is bescheiden: uit ongeveer 100 kilogram verse bloemen ontstaat, afhankelijk van ras en oogstjaar, zo’n 300 tot 500 gram etherische olie. Dat verklaart ook waarom echte lavendelolie een heel andere prijs heeft dan synthetisch nagemaakt geurstof.
Naast Lavandula officinalis bestaan er meerdere verwante soorten. Spijklavendel (Lavandula latifolia) bevat aanzienlijk meer kamfer en ruikt daardoor scherper en medicinaler. Lavandin, een kruising van beide, levert hogere oliehoeveelheden per hectare, maar heeft een ander geurprofiel. Staat er op een product simpelweg 'lavendel', dan loont het de moeite om de botanische naam in de kleine lettertjes te controleren.
De geur die we met lavendel associëren, ontstaat vooral door twee hoofdbestanddelen van de etherische olie: linalool en linalylacetaat. Samen maken deze twee verbindingen bij goede olie uit Lavandula officinalis vaak 60 tot 80 procent van de totale samenstelling uit. Daarnaast zijn er nog andere terpenen aanwezig, zoals ocimeen, terpinen-4-ol en kleine hoeveelheden kamfer.
Over het onderzoek: Fahmy et al. hebben in Asian Pacific Journal of Cancer Prevention 2022 de etherische olie van Lavandula officinalis chemisch gekarakteriseerd via GC/MS en getest in celkweekmodellen. Onderzocht werd de olie op zes menselijke kankercellijnen: lever (HepG2), prostaat (PC3), long (A549), huid (A431), dikke darm (HCT116) en borst (MCF7). Ook werd nagegaan hoe de olie reageert op genotoxische effecten van het chemotherapeuticum cyclofosfamide. Dit zijn resultaten uit celproeven en diermodellen, niet uit klinische studies bij mensen. Ze zeggen dus niets over de vraag of een thee, een olie-extract of een geurzakje van lavendel bij mensen dezelfde effecten zou hebben. Dat onderscheid is belangrijk en wordt in populaire teksten vaak verwaarloosd.
In de keuken speelt lavendel een bescheiden maar eigen rol. De Provençaalse kruidenmix 'Herbes de Provence' bevat van oudsher een deel gedroogde lavendelbloemen, doorgaans tussen de 5 en 10 procent van de kruidenmix. Je vindt hem in siroop, chocolade, honing van lavendelvelden en soms in gebak. Belangrijk daarbij: het gaat om de bloemen van eetbare rassen, niet om de pure etherische olie. Geconcentreerde olie hoort niet op een theelepel.
Gedroogde lavendelbloemen voor opgietsels worden doorgaans gedoseerd met ongeveer 1 tot 2 gram per kop (250 ml), 5 tot 10 minuten laten trekken. Een afgestreken theelepel komt overeen met ongeveer 1,5 gram gedroogde bloemen. Wie een zakje van 50 gram koopt, heeft theoretisch genoeg voor zo’n 25 tot 33 koppen.
Als sierplant en in de bijenteelt is lavendel eveneens van betekenis. Volgens Franse imkersverenigingen produceert een vierkante meter bloeiende lavendel nectar voor ongeveer een gram honing. Een hectare teelt kan in een goed jaar 20 tot 40 kilogram pure lavendelhoning opleveren.
In de tuin heeft lavendel doorlatende, liefst droge grond en volle zon nodig. Wateroverlast verdraagt hij slecht. Na de bloei in de zomer wordt hij teruggesnoeid, maar alleen in het jonge hout. Wie te diep snijdt, verliest de plant. Bij goede verzorging gaat een struik 10 tot 15 jaar mee, maar daarna verhoudt hij zich van binnen en draagt hij minder bloemen.
Kortom: lavendel is meer dan een geur. Hij is een plant met een specifieke ecologische niche, een goed omschreven chemische samenstelling en een onderzoeksgeschiedenis die nog lang niet afgesloten is.
Werking
Fahmy et al. hebben in Asian Pacific Journal of Cancer Prevention 2022 de etherische olie van Lavandula officinalis chemisch geanalyseerd en in celkweekmodellen getest op zes kankercellijnen, en ook in samenhang met het chemotherapeuticum cyclofosfamide. Het gaat om resultaten uit cel- en laboratoriummodellen, niet om klinische studies bij mensen. Uitspraken over de werking bij consumptie door mensen zijn op basis hiervan niet mogelijk.
Dosering
Voor opgietsels van gedroogde lavendelbloemen wordt traditioneel ongeveer 1 tot 2 gram per kop (250 ml) gebruikt, 5 tot 10 minuten laten trekken. Een afgestreken theelepel komt overeen met ongeveer 1,5 gram. In de keuken bevatten Herbes-de-Provence-mengsels doorgaans 5 tot 10 procent lavendelbloemen. Geconcentreerde etherische olie is geen keukeningredient en wordt niet in theelepelhoeveelheden ingenomen.
Natuurlijke bronnen
Lavendel is van oorsprong thuis in het Middellandse Zeegebied, maar wordt tegenwoordig wereldwijd geteeld in gematigde klimaatzones.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen lavendel en lavandin?
Lavendel (Lavandula officinalis) is de zuivere soort uit het Middellandse Zeegebied. Lavandin is een kruising van echte lavendel en spijklavendel. Lavandin levert meer olie per hectare, maar bevat aanzienlijk meer kamfer en ruikt scherper en minder bloemig.
Kan ik lavendel in de keuken gebruiken?
Ja, maar alleen de gedroogde bloemen van eetbare kwaliteit, niet de geconcentreerde etherische olie. In de klassieke Herbes-de-Provence-mix zitten zo'n 5 tot 10 procent lavendelbloemen. Ook in siroop, gebak en honing wordt hij toegepast.
Hoeveel thee kan ik maken van 50 gram gedroogde bloemen?
Bij 1,5 tot 2 gram per kop is een zakje van 50 gram goed voor zo'n 25 tot 33 koppen. De bloemen worden overgoten met heet water en mogen 5 tot 10 minuten trekken.
Hoe herken ik hoogwaardige lavendelolie?
Op het etiket hoort de botanische naam Lavandula officinalis (ook bekend als Lavandula angustifolia) te staan, niet alleen 'lavendel'. Het aandeel linalool en linalylacetaat samen ligt bij goede olie van deze soort doorgaans tussen de 60 en 80 procent. Een herkomstaanduiding en chargummer zijn een extra teken van transparantie.
Groeit lavendel ook in Nederland?
Ja, lavendel wordt in veel Nederlandse tuinen gekweekt en gedijt goed op droge, zonnige plekken met doorlatende grond. Hij verdraagt milde winters, maar heeft winterbescherming nodig op ruwe locaties. Wateroverlast is de meest voorkomende reden waarom planten in de tuin het niet halen.
Hoe lang leeft een lavendelplant?
Bij goede verzorging en regelmatig terugsnoeien na de bloei gaat een struik 10 tot 15 jaar mee. Daarna verhoudt hij zich steeds meer van binnen en bloeit minder. Belangrijk: nooit in het oude hout snijden, dat vergeeft de plant doorgaans niet.
Hoeveel olie zit er eigenlijk in lavendelbloemen?
Uit zo'n 100 kilogram vers geoogste bloemen wordt, afhankelijk van ras en jaar, ongeveer 300 tot 500 gram etherische olie gewonnen. Dat verklaart de relatief hoge prijs van echte lavendelolie ten opzichte van synthetische geurstoffen.
