De purperen zonnehoed groeit wild in de prairies en open bossen van Noord-Amerika. Inheemse volken gebruikten verschillende Echinacea-soorten al lang voordat Europese kolonisten de plant in de 18e eeuw leerden kennen en naar Europa meenamen. Tegenwoordig staat hij in veel tuinen — de opvallende roze-paarse bloemhoofden met hun stekelig uitziend centrum zijn onmiskenbaar. De wetenschappelijke naam Echinacea is afgeleid van het Griekse ”echinos” voor egel, en wie ooit een uitgebloeid hoofd in handen heeft gehad, begrijpt meteen waarom.
Botanisch behoort het geslacht tot de composietenfamilie. Drie soorten spelen een rol in de plantkunde: Echinacea purpurea (de purperen zonnehoed), Echinacea angustifolia (de smalbladige zonnehoed) en Echinacea pallida (de bleke zonnehoed). Afhankelijk van de soort worden verschillende plantdelen gebruikt — bij purpurea meestal het bovengrondse, bloeiende kruid, bij angustifolia en pallida vooral de wortel. Dit onderscheid is niet bijzaak: de ingrediëntenprofielen verschillen aanzienlijk. Echinacoside komt hoofdzakelijk voor in de wortels van angustifolia en pallida, alkamiden zijn in alle drie de soorten aanwezig, cichorienzuur vooral in purpurea.
Het onderzoek naar Echinacea is omvangrijk, maar minder eenduidig dan de bekendheid van de plant doet vermoeden. Een overzichtsartikel van Pepping in het American Journal of Health-System Pharmacy (1999) vatte al eind jaren 1990 de toenmalige stand van onderzoek samen en wees erop dat preparaten op de markt sterk variëren in extractiemethode, plantdeel en standaardisatie — wat vergelijkingen tussen studies bemoeilijkt. Charrois et al. gingen hier in Pediatrics in Review (2006) opnieuw op in, ditmaal met het oog op gebruik bij kinderen. Walsh besprak ten slotte in het Journal of Primary Health Care (2018) onder de titel ”Potion or Poison? Echinacea” de beschikbare gegevens vanuit het perspectief van de eerstelijnszorg.
Wat de studies niet bieden, is een eenduidig beeld van een duidelijke, reproduceerbare werking. Dat is precies de reden waarom de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) tot nu toe geen gezondheidsclaim voor Echinacea heeft goedgekeurd. Een preparaat mag in Nederland als voedingssupplement worden verkocht, maar niet met een werkingsclaim worden aangeprezen. Als traditioneel kruidengeneesmiddel bestaan er daarentegen geregistreerde preparaten met omschreven toepassingsgebieden — dat valt onder een ander juridisch kader en vereist een registratie via het CBG.
De teelt vindt vandaag wereldwijd plaats. In Duitsland komt Echinacea uit veldteelt in Thüringen, Beieren en enkele Oost-Europese landen; grote hoeveelheden zijn afkomstig uit de VS. Voor het kruid vindt de oogst plaats bij volle bloei in de zomer, voor de wortels in het najaar van het tweede of derde groeijaar. Versgeperste sappen, tincturen met 40 tot 60 procent ethanol, droogextracten en theekruiden zijn de gebruikelijke bereidingsvormen. Een versplantsap van purpurea-kruid is de klassieke vorm die teruggaat op de Zwitserse arts Alfred Vogel, die de plant in de jaren 1950 naar Europa meebracht nadat hij haar had leren kennen bij de Lakota.
In de keuken speelt Echinacea geen rol — de smaak is kruidig-bitter, de tong tintelt en wordt even gevoelloos. Dit tintelen wordt veroorzaakt door de alkamiden en wordt van oudsher zelfs als kwaliteitsindicator beschouwd: wie een wortel kauwt en niets voelt, heeft waarschijnlijk oud of slecht gedroogd uitgangsmateriaal voor zich.
Een grove berekening: in de plantenkundige literatuur worden voor tincturen van purpurea-kruid dagdoses van 6 tot 9 milliliter genoemd, wat — afhankelijk van een extractieverhouding van 1:5 — overeenkomt met ongeveer 1,2 tot 1,8 gram versplant per dag. Ter vergelijking: een middelgrote bloem aan de steel weegt vers ongeveer 3 tot 5 gram. Één plant in de tuin levert dus rekenkundig de behoefte voor slechts enkele dagen — grootschalige teelt is dan ook noodzakelijk als preparaten gedurende maanden geproduceerd moeten worden.
Wie Echinacea-producten vergelijkt, let best op drie gegevens: de soort (purpurea, angustifolia, pallida), het gebruikte plantdeel (kruid of wortel) en de extractiemethode. Zonder deze drie gegevens valt een hoeveelheidsaanduiding op de verpakking niet zinvol te beoordelen en is vergelijking met bestaande studies evenmin mogelijk.
Werking
Het beschikbare onderzoek naar Echinacea is omvangrijk, maar niet eenduidig. Pepping (American Journal of Health-System Pharmacy, 1999) en Charrois et al. (Pediatrics in Review, 2006) vatten de stand van onderzoek samen in overzichtsartikelen en wezen daarin telkens op de grote heterogeniteit van de onderzochte preparaten. Walsh besprak in het Journal of Primary Health Care (2018) de omgang met Echinacea in de eerstelijnszorg. Een gezondheidsclaim is in de EU voor Echinacea niet goedgekeurd.
Dosering
In de plantenkundige literatuur worden voor tincturen van purpurea-kruid dagdoses van 6 tot 9 milliliter beschreven, voor versgeperste sappen eveneens 6 tot 9 milliliter, voor droogextracten aanzienlijk minder afhankelijk van het extractieverhouding. De aanbevelingen verschillen sterk per soort (purpurea, angustifolia, pallida), plantdeel (kruid of wortel) en bereidingsvorm. Zonder deze drie gegevens is een hoeveelheidsaanduiding op de verpakking niet zinvol te beoordelen.
Natuurlijke bronnen
Echinacea-soorten zijn inheems in de prairies en open bossen van Noord-Amerika. Ze worden tegenwoordig wereldwijd geteeld als sier- en medicinale plant.
Veelgestelde vragen
Welke Echinacea-soort is de juiste?
De drie relevante soorten zijn Echinacea purpurea, angustifolia en pallida. Ze verschillen in ingrediënten en in het gebruikte plantdeel — bij purpurea meestal het bloeiende kruid, bij de andere twee de wortel. Welke soort in een preparaat zit, staat idealiter op de verpakking.
Waarom mag niemand een werkingsclaim maken?
De EFSA heeft voor Echinacea geen gezondheidsclaim goedgekeurd. Als voedingssupplement mag de plant worden verkocht, maar niet met een werkingsclaim worden aangeprezen. Traditionele kruidengeneesmiddelen vallen onder een ander juridisch kader en hebben een registratie via het CBG nodig.
Waarom tintelt mijn tong als ik op een wortel kauw?
Het tintelen en de korte gevoelloosheid worden veroorzaakt door de alkamiden, een groep stoffen die in alle drie de soorten voorkomt. Van oudsher wordt dit tintelen zelfs als grove versheidsaanwijzing gebruikt — ontbreekt het volledig, dan is het uitgangsmateriaal waarschijnlijk oud of slecht gedroogd.
Waar komt de plant vandaan?
Echinacea is inheems in de prairies en open bossen van Noord-Amerika. De plant wordt tegenwoordig wereldwijd geteeld, onder meer in de VS, in Oost-Europa en in Duitsland (Thüringen, Beieren). Alfred Vogel bracht het versplantsap in de jaren 1950 naar Europa.
Kruid of wortel — wat is het verschil?
Het bovengrondse kruid wordt bij volle bloei in de zomer geoogst en bevat bij purpurea vooral cichorienzuur en alkamiden. De wortels worden in het najaar gestoken, meestal in het tweede of derde groeijaar, en bevatten bij angustifolia en pallida daarnaast echinacoside. Twee verschillende grondstoffen met verschillende profielen.
Waaraan herken ik een goed gedeclareerd product?
Aan drie gegevens: de botanische soort, het gebruikte plantdeel en de extractiemethode of het extractieverhouding. Zonder deze drie punten valt de hoeveelheid op de verpakking niet zinvol te beoordelen en is vergelijking met andere preparaten of met de wetenschappelijke literatuur evenmin mogelijk.
