Een zalm die stroomopwaarts zwemt, dankt zijn roze spierkleuring aan precies dit molecuul: astaxanthine. Het is een ketocarotenoïde dat de bloedregenalg (Haematococcus pluvialis) aanmaakt onder stress — bij droogte of intense zonnestraling. Eet een kreeft de alg, dan kleurt hij rood. Eet een zalm de kreeft, dan wordt zijn vlees roze. Die kleur is dus opgeslagen celbescherming die de alg heeft opgebouwd om zichzelf niet te laten verbranden.
Chemisch behoort astaxanthine tot de familie van de carotenoïden, maar het is vetoplosbaar en draagt aan beide uiteinden zuurstofgroepen. Deze structuur verklaart waarom het zich zowel in waterige als in vette celgebieden kan inlageren. Donoso et al. melden in Pharmacological Research 2021 dat de zuurstofradicaal-absorptiecapaciteit (ORAC) van astaxanthine in laboratoriumonderzoek 100 tot 500 keer hoger ligt dan die van alfa-tocoferol (vitamine E), en dat de remming van vrije radicalen ongeveer tienmaal sterker is dan bij alfa-caroteen, bèta-caroteen, luteïne of lycopeen. Dit zijn laboratoriumwaarden, geen werkingsbeloften voor de mens — maar ze verklaren waarom de stof in de wetenschap zoveel aandacht krijgt.
De natuurlijke bron is vrijwel altijd de bloedregenalg. Kumar et al. beschrijven in het Journal of Basic Microbiology 2022 dat de alg via een tweefasig proces eerst als groene cel wordt vermeerderd en vervolgens onder stress de rode kleurstof aanmaakt. Higuera-Ciapara et al. wezen al in 2006 in Critical Reviews in Food Science and Nutrition op het chemische verschil tussen natuurlijke en synthetische astaxanthine — de synthetische grondstof wordt vooral in de zalmkweek als voederkleurstof gebruikt.
Hoeveel zit er eigenlijk in voedingsmiddelen? Wilde zalm bevat afhankelijk van de herkomst ruwweg 1 tot 4 mg astaxanthine per 100 g filet. Wie dagelijks 4 mg via voeding wil binnenkrijgen, zou zo'n 100 tot 400 g zalm per dag moeten eten. Dat verklaart waarom in studies doorgaans extracten uit de bloedregenalg worden gebruikt.
Het onderzoek naar mogelijke effecten loopt in meerdere richtingen. Si en Zhu vatten in Molecular Medicine Reports 2022 samen dat astaxanthine de bloed-hersenbarrière kan passeren en daarom wordt onderzocht in de context van neurologische aandoeningen — alzheimer, parkinson, beroerte en ruggenmergletsel. De auteurs benadrukken uitdrukkelijk dat de meeste resultaten tot nu toe afkomstig zijn uit dier- en celstudies. Vertaalbaarheid naar de mens: vooralsnog onduidelijk. Donoso et al. 2021 hebben specifiek gekeken naar klinische studies bij mensen en kwalificeren de bevindingen over huid, ogen en hart- en vaatstelsel als aanwijzingen, niet als bewijs.
Over de veiligheid bestaat een uitgebreid overzichtsartikel van Brendler en Williamson in Phytotherapy Research 2019. Ze analyseerden 87 studies bij mensen, waarvan 35 met doseringen vanaf 12 mg per dag, en vonden geen veiligheidsproblemen bij natuurlijke astaxanthine. Toegestane dagelijkse hoeveelheden variëren internationaal tussen 2 en 24 mg. De Europese autoriteit EFSA heeft een ADI (acceptable daily intake) van 2 mg voorgesteld — deze waarde is echter gebaseerd op een rattenstudie met synthetische astaxanthine, iets waar Brendler en Williamson kritisch op wijzen omdat natuurlijke en synthetische astaxanthine chemisch van elkaar verschillen.
Wat het onderzoek NIET aantoont: er is geen betrouwbaar bewijs dat astaxanthine ziekten geneest of voorkomt. De EU heeft voor astaxanthine geen enkele gezondheidsclaim goedgekeurd. Uitspraken als 'beschermt het hart' of 'versterkt de ogen' zijn juridisch niet gedekt, ook al zien laboratoriumwaarden er veelbelovend uit. Veel wat in populaire teksten als bewezen wordt gepresenteerd, is afkomstig uit celkweken of kleine studies met weinig deelnemers.
Boeiend is de biologische context: de bloedregenalg maakt astaxanthine niet zomaar aan, maar als overlevingsstrategie. Ze kan meerdere procenten van haar drooggewicht als rode kleurstof opslaan — bij vrijwel geen andere plantencel is de concentratie van één enkel carotenoïde zo hoog. Voor de alg is het zonnebescherming én noodreserve. Voor onderzoekers is precies die extreme positie de reden waarom het molecuul überhaupt wordt bestudeerd.
Werking
Donoso et al. (Pharmacological Research 2021) rapporteren uit laboratoriumonderzoek een 100 tot 500 keer hogere ORAC-antioxidantcapaciteit ten opzichte van alfa-tocoferol. Si en Zhu (Molecular Medicine Reports 2022) beschrijven in een overzichtsartikel neuroprotectieve benaderingen, maar wijzen erop dat de beschikbare gegevens vooralsnog grotendeels afkomstig zijn uit dier- en celstudies. Voor mensen zijn gezondheidsclaims in de EU niet toegestaan.
Dosering
In de veiligheidsoverzicht van Brendler en Williamson (Phytotherapy Research 2019) werden 87 studies bij mensen geanalyseerd, 35 daarvan met doseringen vanaf 12 mg per dag, zonder veiligheidsproblemen voor natuurlijke astaxanthine. Internationale aanbevelingen liggen tussen 2 en 24 mg dagelijks. De EFSA heeft een ADI van 2 mg voorgesteld — gebaseerd op een rattenstudie met synthetische astaxanthine, wat in de wetenschappelijke literatuur ter discussie staat.
Natuurlijke bronnen
Bloedregenalg (Haematococcus pluvialis), zalm, krill, garnalen, kreeft
Veelgestelde vragen
Waar komt natuurlijke astaxanthine vandaan?
Vrijwel uitsluitend uit de zoetwateralg Haematococcus pluvialis, ook wel bloedregenalg genoemd. Kumar et al. (2022) beschrijven een tweefasig proces: eerst wordt de groene alg vermeerderd, daarna wordt ze onder stress aangezet tot de aanmaak van de rode kleurstof. Ook zalm, krill, garnalen en kreeft bevatten astaxanthine — ze nemen het via de voedselketen op uit algen.
Hoeveel zalm zou ik moeten eten voor 4 mg astaxanthine?
Wilde zalm bevat afhankelijk van de herkomst ongeveer 1 tot 4 mg astaxanthine per 100 g. Voor 4 mg zou je ruwweg 100 tot 400 g dagelijks nodig hebben. In studies worden daarom doorgaans extracten uit de bloedregenalg gebruikt.
Is natuurlijke astaxanthine hetzelfde als synthetische?
Nee. Higuera-Ciapara et al. (2006) en Brendler en Williamson (2019) wijzen erop dat natuurlijke en synthetische astaxanthine chemisch van elkaar verschillen. Synthetische astaxanthine wordt vooral in de zalmkweek als voederkleurstof gebruikt.
Waarom is de ORAC-waarde zo hoog?
Donoso et al. (2021) stellen dat de zuurstofradicaal-absorptiecapaciteit van astaxanthine in het laboratorium 100 tot 500 keer hoger is dan bij alfa-tocoferol en ongeveer tienmaal hoger dan bij bèta-caroteen of luteïne. Dit is een laboratoriumwaarde in een reageerbuis — het zegt niets rechtstreeks over de werking in het lichaam.
Zijn er goedgekeurde gezondheidsclaims voor astaxanthine?
Nee. In de EU is momenteel geen enkele gezondheidsclaim voor astaxanthine goedgekeurd. Uitspraken als "beschermt de cellen" of "goed voor het hart" zijn juridisch niet gedekt, ook al komen ze in reclameteksten regelmatig voor.
Hoe veilig is dagelijkse inname?
Brendler en Williamson (2019) beoordeelden 87 studies bij mensen, waarvan 35 met minimaal 12 mg per dag, en vonden geen veiligheidsproblemen voor natuurlijke astaxanthine. De EFSA stelt voorzichtigheidshalve een ADI van 2 mg voor. Andere landen staan tussen 2 en 24 mg toe.
Werkt astaxanthine in de hersenen?
Si en Zhu (2022) melden in een overzichtsartikel dat astaxanthine de bloed-hersenbarrière kan passeren en in dier- en celstudies wordt onderzocht in de context van alzheimer, parkinson en beroerte. De auteurs benadrukken uitdrukkelijk dat betrouwbare studies bij mensen grotendeels ontbreken.
