Een capsule slik je in seconden door. Wat er daarna in je lichaam gebeurt, kan zich over vele uren uitstrekken — afhankelijk van hoe de capsule is opgebouwd. Precies daar komt de retardwerking om de hoek kijken. De naam is afgeleid van het Franse "retarder", wat vertragen betekent. Het gaat om een toedieningsvorm waarbij de werkzame stof niet in één keer vrijkomt, maar langzaam en gelijkmatig over een langere periode.
Het verschil met een gewone tablet is goed te illustreren met een eenvoudige curve. Neem je een normale tablet, dan stijgt de spiegel van de werkzame stof in het bloed snel, bereikt na ongeveer een half tot twee uur zijn hoogtepunt en daalt daarna weer. Bij een retardvorm is die curve aanzienlijk vlakker. De stijging verloopt trager, de piek is lager, maar de spiegel blijft langer op een constant niveau. In plaats van een berg krijg je een plateau.
Technisch gezien wordt dit op verschillende manieren bereikt. Bij sommige preparaten is de werkzame stof ingebed in een matrix van vet, was of polymeren, waaruit hij geleidelijk diffundeert. Bij andere zijn de werkstofkorreltjes voorzien van een laagje dat zich vertraagd in het maagdarmkanaal oplost. Er bestaan ook meerlaagse tabletten waarbij één laag direct werkt en een tweede met vertraging. De farmaceutische vakterm hiervoor is "modified release" of "prolonged release".
Waarom doet men dit eigenlijk? Drie redenen springen eruit. Ten eerste de innamefrequentie: een werkzame stof die je anders driemaal daags zou moeten innemen, volstaat in retardvorm vaak eenmaal per dag. Wie preparaten langdurig gebruikt, vergeet zo minder snel een dosis. Ten tweede de verdraagbaarheid: hoge pieken van de werkzame stof kort na de inname zijn bij sommige stoffen de oorzaak van bijwerkingen zoals misselijkheid, circulatiereacties of maagirritatie. Een vlakker profiel kan dat verlichten. Ten derde de gelijkmatige aanvoer: bij stoffen die in het lichaam snel worden afgebroken, zorgt de retardvorm voor een stabielere spiegel tussen de innamen.
Rekenen we even door: als een werkzame stof een halfwaardetijd heeft van ongeveer drie uur en normaal vier keer per dag ingenomen zou moeten worden, komt dat neer op 28 innamen per week. Een retardvorm met eenmaal daagse dosering brengt dat terug naar 7. Over een jaar gerekend zijn dat er 365 in plaats van circa 1.460. Voor mensen met chronische klachten maakt dat het dagelijks leven aanzienlijk eenvoudiger.
Belangrijk om te weten: retardtabletten mogen in de regel niet worden gedeeld, fijngemalen of gekauwd. Breek je de matrix of de coating open, dan komt de volledige dosis in één keer vrij — precies het tegenovergestelde van de beoogde werking. Er zijn echter uitzonderingen: sommige retardpreparaten hebben een breukstreep en zijn uitdrukkelijk deelbaar. Een blik op de bijsluiter geeft uitsluitsel. Bij retardcapsules die kleine bolletjes (pellets) bevatten, is het vaak toegestaan de capsule te openen en de inhoud door zachte voeding zoals yoghurt te roeren. De pellets zelf mogen echter ook dan niet worden gekauwd.
De absorptie in de darm kan worden beïnvloed door voeding, dranken en andere preparaten. Grapefruitsap is bij een aantal retardpreparaten problematisch, omdat het bepaalde afbraakenzymes in de darmwand remt, waardoor er meer werkzame stof in het bloed terechtkomt dan bedoeld. Ook vetrijke maaltijden kunnen bij sommige retardvormen de afgifte veranderen. Daarom staat op de bijsluiter doorgaans een duidelijke aanwijzing: nuchter, bij de maaltijd of onafhankelijk van maaltijden.
Synonemen voor retardwerking zijn "vertraagde afgifte" en "depotwerking". De term depot wordt vaker gebruikt wanneer de werkzame stof over dagen of weken wordt afgegeven — bijvoorbeeld bij bepaalde injecties of implantaten. Retard verwijst klassiek naar een periode van uren tot een dag. In het Engels komen daarnaast de afkortingen "SR" (sustained release), "ER" of "XR" (extended release) en "CR" (controlled release) voor. De grenzen tussen deze benamingen zijn vloeiend en niet altijd eenduidig gedefinieerd.
Retard is geen eigenschap van een werkzame stof, maar van de toedieningsvorm. Dezelfde werkzame stof kan beschikbaar zijn als direct vrijgevende tablet, als retardcapsule en als druppels. Welke vorm voor welk doel zinvol is, hangt af van het behandeldoel, de halfwaardetijd van de stof en de individuele situatie.
